ପବିତ୍ର ବାଲକାଣ୍ଡରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ପ୍ରେଷଣ, ଭରତଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କ ମିଳନ, ଶୁଭ ରାମାଭିଷେକ, ସମସ୍ତ ସେନାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବା, ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ପ୍ରେଷଣ ଭଳି ଅନେକ ଘଟଣା। ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ସହିତ ରାମଙ୍କ ଜୀବନର ଯେଉଁଠି ଆସିବାକୁ ଥିଲା, ସେ ସବୁ ଘଟଣାକୁ ମହାନ ଋଷି ଭାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ମହାକାବ୍ୟର ପରେ ଅଂଶରେ ଲେଖିଥିଲେ। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ବାଲକାଣ୍ଡର ଗୌରବମୟ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଂଶ। ଭାଲ୍ମୀକି ମହାର୍ଷି ରାମଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ରଚନା କଲେ। ମହାର୍ଷି ଏହି କାବ୍ୟରେ ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପାଞ୍ଚଶୋ ଅଧ୍ୟାୟ, ଛଅ କାଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ଏହି ମହାକୃତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଯାହା ଆଗକୁ ଘଟିବାକୁ ଥିଲା ତାହା ସହିତ, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏହି କାବ୍ୟ କିଏ ପଢ଼ିବେ?’ ତାହାପରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର କୁଶ ଓ ଲବ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମିଳିତ ଭାଇ ଓ ମଧୁର କଣ୍ଠର ସ୍ୱାମୀ, ତେଁମାନେ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିଲେ। ସେମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ, ଏହି ମହାକାବ୍ୟକୁ ଶିଖାଇଲେ, ଯାହା ବେଦକୁ ଅଧିକ ମହିମା ଦେଇଥିଲା। ନିୟମନିଷ୍ଠ ଭାଲ୍ମୀକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ, ସୀତାର ମହାକଥା ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପୁତ୍ର ରାବଣର ବିନାଶ ଉପରେ ଏହି କାବ୍ୟ ରଚନା କଲେ। ଏହି କାବ୍ୟ ଗାଇବା ଓ ପଢ଼ିବାରେ ମଧୁର, ତିନି ପ୍ରମାଣ, ସାତ ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ ଓ ତାଳ-ବାଦ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା। ଏହି କାବ୍ୟରେ ପ୍ରେମ, କରୁଣା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ବୀରତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ସେମାନେ ଗାଇଥିଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ସ୍ୱର-ଲୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମଧୁର କଣ୍ଠର ଧାରୀ, ଗାନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଶୋଭାମୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣ ଯୁକ୍ତ, ମଧୁର କଥା କହୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ଦେହର ଅନ୍ଶ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ। ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମମୟ ଓ ଉତ୍ତମ କଥା ଆତ୍ମସାତ କରି, ଦୋଷରହିତ ଭାବରେ ଏହି କାବ୍ୟ ଗାଇଥିଲେ। ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠଙ୍କ ସଭାରେ ସେମାନେ ଗୁରୁଦେବଙ୍କ ଶିକ୍ଷାନୁସାରେ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଗାଇଥିଲେ। ମହାତ୍ମା, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଯୁକ୍ତ ସେ ଦୁଇ ଭାଇ କେବେ କେବେ ପବିତ୍ର ମନବଳ ସହିତ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀରେ ଗାଇଥିଲେ। ସଭାର ମଧ୍ୟରେ, ସମ୍ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଏହି କାବ୍ୟ ଗାଇଲେ; ଶୁଣି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ହେଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଗୀତି ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ‘ଅତି ଉତ୍ତମ! ଅତି ଉତ୍ତମ!’ ବୋଲି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ ସେମାନେ ଦୁଇ କୁଶୀଳବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—‘ଏହି ଗୀତର ମଧୁରତା, ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକର ବିଶେଷ ମାନ୍ୟତା!’ ଯଦିଓ ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ବହୁଦିନ ପୂର୍ବ ଘଟିଥିଲା, ଦୁଇ ଭାଇ ଏମିତି ଗାଇଥିଲେ ଯେ, ଶ୍ରୋତାମାନେ ସେମାନେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବ, ଶିଳ୍ପ, ଏବଂ ମଧୁର ଲୟରେ ଗାଇଥିଲେ, ଏହିପରି ତାଲ-ସ୍ତ୍ରିଙ୍ଗ ଏବଂ ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଏମିତି ଗାନ କରିଥିଲେ ଯେ, ସଭା ଓ ଶ୍ରୋତାମାନେ ମନ, ଦେହ ଓ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ତ୍ୟାଗୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଣ୍ଠୀ ଓ ଗାୟନ କଳାରେ ବିଶେଷଜ୍ଞ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ବୋଲି କହେ। ବର୍ଣ୍ଣିତ ମହାତ୍ମା କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଗାନ ଶୁଣିବାକୁ ଏବେ ମନ ଦିଅ। ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ନିୟମାନୁସାରେ ଗାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କ ସଭାରେ ବସି, ଶଣେଇ ଶଣେଇ ଏହି ଗାନ ଶୁଣିବା ଆସ୍ୱାଦନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏହି ଗାନ ଶୁଣି, କେହି ଋଷି ଖୁସି ହୋଇ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଜଳପାତ୍ର ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଉପବୀତ ଦେଲେ। କେହି ଜଳପାତ୍ର, କେହି ମୁଞ୍ଜ ଗୁଣ୍ଡି, କେହି ଦଣ୍ଡ, କେହି କୌପୀନ ଦେଲେ। କେହି କୁଠାର, କେହି କଷାଯାପିନ୍ଧା, କେହି ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ। କେହି ଜଟା ବନ୍ଧନ ଓ କାଠି ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଧୂପପାତ୍ର, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଇଂଧନ ଦେଲେ। କେହି ଉଦୁମ୍ବର ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ, କେହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, କେହି ଦୀର୍ଘାୟୁ ଶୁଭବାଦ୍ୟ ଦେଲେ। ଏଭଳି ସତ୍ୟବାଦୀ ଋଷିମାନେ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇ କହିଲେ—‘ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ।’ ଏହି କାବ୍ୟ କବିମାନଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର, ନିୟମିତ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଏହି ଗୀତ ସମସ୍ତ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ୱାରା ଗାଯାଉଛି। ଏହା ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଶ୍ରୋତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ଗାୟକ ଗାନ କରନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି। ରାଜପଥ ଓ ବଜାରରେ, ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ଜେଷ୍ଠ ଦୁଇ କୁଶୀଳବଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ। ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ, ଦୁଇ ଗୌରବମୟ ଗାୟକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ; ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରେ ବସି, ପ୍ରଭୁ ସେମାନେ ପ୍ରତି ନମନ କଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀ, ଭାଇମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିଲେ, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେହରେ ଶୋଭାମୟ ଓ ସୁସଂସ୍କୃତ ଥିଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି ଦୁଇ ଦେବତୁଲ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ କଥା ଶୁଣ।’ ସେ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ କହିଲେ—‘ଏହି ଅନେକ ଅର୍ଥ ଓ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଗାଅ।’ ସେମାନେ ହୃଦୟରୁ ଉପଜିଥିବା ମଧୁର ଓ ଭାବମୟ କଣ୍ଠରେ ଗାଇଲେ। ସେମାନେ ତାଳ-ସ୍ତ୍ରିଙ୍ଗ ଏବଂ ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟତା ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାର୍ମୋନିରେ ଗାଇଲେ; ଏହି ଗୀତ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ମନ, ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲା, ଏବଂ ସଭାରେ ତାହାର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଚମକିଉଠିଲା। ଏହି ଦୁଇ ତ୍ୟାଗୀ, ରାଜପୁତ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଯୁକ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାୟକ ଓ ତପସ୍ବୀ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ବୋଲି କହିଛି। ଏବେ ଏମାନଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ କୃତ୍ୟ ଶୁଣ। ରାମଙ୍କ ଉଚ୍ଚାହରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ନିୟମାନୁସାରେ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରାମ ସଭାରେ ବସି, ଶଣେଇ ଶଣେଇ ଶ୍ରବଣରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏବେ ଶୁଣ, ଏହି ଗୌରବମୟ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ, ଯାହା ବାଲକାଣ୍ଡରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।