ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡରେ ବିଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧର ଏହି ଅଂଶରେ, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ବାନର ସେନା ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଆମନା ସାମନା ହେଉଛି। ବଡ଼ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର ଘୁରାଇ ନେଉଥିବା, ଧନୁଷରେ ତୀର ଲଗାଇ ଥିବା, ଚମ୍ପା ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସ ସେନାର ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ପବନ ଖୁସି ହେଉଥିଲା। ଏହି ସେନା, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଶୂରବୀର ଥିଲେ, ବଡ଼ ମେଘର ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲା—ଏହା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଅଜୟ ସେନା ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲା। ବାନର ସେନା ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲେ, ମଧୁର ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ; ତେବେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ବାନର ଶୀଘ୍ର ଉଛଳି ଏହି ରାକ୍ଷସ ସେନାକୁ ପୁନଃ ସାମ୍ନା କରିଥିଲେ। ଏହି ବାନରମାନେ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଆଗ୍ରହରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ, ମାନେ ତଳିକା ଆଗକୁ ଯାଉଥିବା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ପାଖକୁ ବିଲୀନ ହେଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ ସଦୃଶ। ତାଙ୍କ ହାତରେ ଲୋହାର ଗଦା, ବିଜୁଳି ସଦୃଶ ଅସ୍ତ୍ର ଥିଲା। ପୁନଃ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା; ତେବେ, ବାନରମାନେ ପ୍ରମାଦ ଭରା ମନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ହାତରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ମୁଷ୍ଟି ନେଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ତୀର ଝଡ଼ ମାନେ ବାନରମାନେ ଉପରେ ବର୍ଷି ଯାଉଥିଲା। ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଶୀଘ୍ର ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ ନେଇଥିଲେ; କିଛି ହାତ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିଲା, କିଛି ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଫୁଟିଗଲା, ଅନ୍ୟମାନେ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ହାତପା ଭାଙ୍ଗି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୁଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ବାନରମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ମାରି ଫେଲିଥିଲେ। କେହି ଅନ୍ୟକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ତାହାକୁ ପ୍ରତିଆଘାତ କରୁଥିଲେ; କେହି ଫେଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ, ତାହାକୁ ଫେଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ; କେହି ଉପାହାସ କରୁଥିଲେ, ତାହାକୁ ପ୍ରତିଉପାହାସ କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟ କେହି କାମ୍ଡି ଦେଉଥିଲେ, ତାହାକୁ ପ୍ରତିକାମ୍ଡି ଦେଉଥିଲେ। ଏଠାରେ କେହି କହିଲେ, "ଦେ!" ଅନ୍ୟ କହିଲେ, "ମୁଁ ଦେଉଛି!" ଅନ୍ୟ କହିଲେ, "ମୁଁ ଦେଉଛି!" ଅନ୍ୟ କହିଲେ, "କାହିଁକି ତୁମେ ଅସୁବିଧା କରୁଛ?" "ଠିଆ ରୁହ!" ଏଭଳି ଏଠାରେ ସମ୍ବାଦ ହେଉଥିଲା। କିଛି ଅସ୍ତ୍ର ହିନ୍ନ, କିଛି କବଚ ହିନ୍ନ, କିଛି ଅସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଉଠି ଦେଉଥିଲେ—ଉଠି ଦେଉଥିଲେ ମୁଷ୍ଟି, ତଳୱାର, ଅଣ୍ଡା, ଭାଲା ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ତୀର। ଏହିପରି, ବାନର ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଇଯାଇଥିଲା; ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦଶ କିମ୍ବା ସାତ ବାନରକୁ ମାରି ଫେଲିଥିଲେ। ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଶ କିମ୍ବା ସାତ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରି ଫେଲିଥିଲେ; କିଛି ବାନରର ଚାମ୍ପ ଫାଟିଯାଇଥିଲା, କିଛି କବଚ ଓ ପତାକା ଫେଙ୍ଗି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ବାନରମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଘେରା ଦେଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ପଚାତ୍ତର ସର୍ଗା ସମାପ୍ତ ହେଉଛି, ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ପ୍ରଥମ କବିତା, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ। ଏବେ ଶୁଣ, ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛଉଠି ଛଉଠି ସର୍ଗାର କଥା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଅଙ୍ଗଦ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଶୂରବୀର କମ୍ପନାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଥିଲେ। କମ୍ପନା କ୍ରୋଧରେ ଅଙ୍ଗଦକୁ ଡାକି, ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମ ଆଘାତ କରିଥିଲେ, ଅଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖ ଭରା ଆଘାତରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲେ। ଅଙ୍ଗଦ ନିଜେକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଏକ ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା ଉଠାଇ କମ୍ପନା ଉପରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ; ଏହି ଆଘାତରେ କମ୍ପନା ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ। ତାପରେ କମ୍ପନାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ ଦେଖି, ଶୋଣିତାକ୍ଷ ତୁରନ୍ତ ଅଙ୍ଗଦ ଉପରେ ଚାରିଟ୍ରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ, ଭୟ ନଥିଲା। ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଦକୁ ଆଘାତ କରିଲେ, ଏହି ତୀର ଦେହକୁ ଚିରି ଦେଉଥିଲେ, ତାହାର ଆକୃତି ବିନାଶ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଥିଲା। ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର, ତୀର, ଲୋହା ଶଳା, ଗାୟ ଦାନ୍ତ ଓ ପାଥର ମୁଣ୍ଡି ଥିବା ତୀର, ଏବଂ ଅନେକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରିଲେ। ଅଙ୍ଗଦ, ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦେହ ଆଘାତ ପାଇଥିଲେ, ତଥାପି ଶୂରବୀର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ଶକ୍ତିରେ ଶୋଣିତାକ୍ଷଙ୍କ ଧନୁଷ, ରଥ ଓ ତୀର ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ଶୋଣିତାକ୍ଷ ତଳୱାର ଓ ଢାଲ ଉଠାଇ, କ୍ରୋଧରେ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ। ଅଙ୍ଗଦ ତାହାଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଜମ୍ପ କରି, ତଳୱାର ଉଠାଇ ଶୋଣିତାକ୍ଷଙ୍କ ହାତରୁ ତଳୱାର ଫାଟି ନେଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗର୍ଜନ କରିଲେ। ଅଙ୍ଗଦ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଣିତାକ୍ଷଙ୍କ ଶୋଳ୍ଡର ପ୍ଲେଟ୍କୁ କାଟି ଦେଲେ, ମାନେ ପବିତ୍ର ତାନ୍ତୁ ସଦୃଶ ଏହି ମନ୍ଦ୍ରୀ ମୁଣ୍ଡିକୁ ସଫା କରି ଦେଲେ। ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର ତଳୱାର ଧରି ଆବାର ଆବାର ଗର୍ଜନ କରି, ଶତ୍ରୁ ନେତାମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଜଂଘ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୂପାକ୍ଷ କ୍ରୋଧରେ ଅଙ୍ଗଦ ଉପରେ ରଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଶୋଣିତାକ୍ଷ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍ଗନ ପିନ୍ଧିଥିବା ଶୂରବୀର, ଲୋହା ଗଦା ଉଠାଇ ନିଜେକୁ ସ୍ଥିର କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ପ୍ରଜଂଘ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ, ଯୂପାକ୍ଷ ସହିତ ଗଦା ଉଠାଇ ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉପରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଶୋଣିତାକ୍ଷ ଓ ପ୍ରଜଂଘ ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗଦ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ, ଦୁଇଟି ବିଶାଖ ତାରା ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଉଭିଁ ଥିଲେ। ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିକଟରେ ଉଭିଁ ଥିଲେ, ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସଜିତ ରାକ୍ଷସମାନେ, ତଳୱାର, ତୀର ଓ ଗଦା ନେଇ, କ୍ରୋଧରେ ବାନରମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ। ଏଠାରେ ତିନି ବାନର ନେତା ଓ ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ ମୟ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେମାନେ ଗଛ ଉଠାଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଫେଙ୍ଗିଲେ; ପ୍ରଜଂଘ ଶକ୍ତିରେ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପ୍ରତିଆଘାତ କରିଲେ।