ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନର ଦର୍ଶନ, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ପଛରେ, ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପଠାଇବା, ଭରତଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଉତ୍ସବ, ସମସ୍ତ ସେନାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେବା, ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ପଠାଇବା—ଏହି ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ଘଟଣା ଘଟିଗଲା। ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଯେଉଁଠି ଏପରି ଆସିବାକୁ ଥିଲା, ସେସବୁ ଘଟଣା ମଧ୍ୟ ବେଦ୍ୟ ମୁନି ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ କବିତାର ପରେ ଅଂଶରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ବାଲକାଣ୍ଡରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଂଶ। ବେଦ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ପାଇଥିଲେ, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଅର୍ଥରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ବେଦ୍ୟ ମୁନି ବିଶେଷ ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପାଞ୍ଚ ଶତ ସର୍ଗ, ଛ କାଣ୍ଡ ଏବଂ ଉତ୍ତର କାଣ୍ଡ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଏହି ମହା କୃତି ନିମିତ୍ତରେ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଆସିବାକୁ ଥିଲା, ସେସବୁ ଶେଷ କରି, ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହି କଥା କିଏ ପଢିବେ?” ତାପରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ କୁଶ ଏବଂ ଲବ—ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମଧୁର କଣ୍ଠ ଧାରୀ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ବସିଥିବା। ସେମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିବାରୁ, ବେଦର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ବେଦ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କୁ ଏହି କବିତା ପଢାଇଲେ। ପ୍ରତିଜ୍ଞାପୂର୍ଣ୍ଣ ବେଦ୍ୟ ମୁନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ କବିତା, ସୀତାଙ୍କର ମହାକଥା ଏବଂ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାଶ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହି କବିତା ଉଚ୍ଚାରଣ ଏବଂ ଗାଇବାରେ ମଧୁର, ତିନି ପ୍ରମାଣ, ସାତ ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ ଏବଂ ତାର ଓ ତାଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଏହି କବିତା ମଧୁରତା, କରୁଣା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଶୌର୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। କୁଶ ଏବଂ ଲବ ଏହି କବିତା ଗାଇଲେ। ସେମାନେ ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମଧୁର କଣ୍ଠ ଧାରୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ ପ୍ରତିମା ଭଳି ପ୍ରତୀତ ହେଲେ। ଶୋଭା ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କଥା କରୁଥିବା ଏହି ଦୁଇଜଣ ରାମଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେଖାଯିବା ପ୍ରତିମା ଭଳି। ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମମୟ କଥାକୁ ଶିଖି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କବିତା ଗାଇଲେ। ତାଙ୍କୁ ବିପ୍ର, ମୁନି ଏବଂ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଣ୍ଡଳୀରେ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ଗାଇଲେ। ମହାତ୍ମା, ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନ ସହିତ, କେବେ ଏକଟି ଶୁଧ୍ଧ ମନ୍ଦଳୀରେ, ଏହି ଦୁଇ ମୁନିମାନେ ଏହି କବିତା ଗାଇଲେ; ସମସ୍ତ ମୁନି ଶୁଣି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ହେଲେ। ସେମାନେ “ଉତ୍ତମ! ଉତ୍ତମ!” ବୋଲି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ; ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେମାନେ କୁଶୀଲବ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, କହିଲେ—“ଆହା, ଏହି ଗୀତର ମଧୁରତା, ବିଶେଷ କରି ଶ୍ଲୋକର ମଧୁରତା!” ଏହି ଘଟଣା ଅତୀତରେ ଘଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଏପରି ଦେଖାଇଲେ ଯେ, ଆପଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପାଖରେ ଏହି ଘଟଣା ହେଉଛି। ଏହି ଦୁଇଜଣ ଏପରି ଗାଇଲେ ଯେ, କଥାର ମୂର୍ତ୍ତି ହେଇଗଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧୁରତା, ଉତ୍ସାହ ଏବଂ ନିପୁଣ ଗୀତରେ ଦୁଇଜଣ ଏକସାଥି ଗାଇଲେ; ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମହାତ୍ମା ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏପରି ଦୁଇଜଣ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହ ଏବଂ ଅସାଧାରଣ ମଧୁରତାରେ ଗାଇଥିବାବେଳେ, ଏକ ଆନନ୍ଦିତ ମୁନି ନିକଟରେ ଥିବା ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଜଳପାତ୍ର ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ମୁନି ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ଅନ୍ତିଲୋପ ଚର୍ମ ଦେଲେ, ଆଉ ଅନ୍ୟଜଣ ଉପବୀତ ଦେଲେ। ଏକ ଜଳପାତ୍ର ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ମୁନି ମୁଞ୍ଜ ଘାସର ମେଖଳା ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ମୁନି କୌପୀନ ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ମୁନି କୁହାଁ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ। ଏକ ମୁନି ଜଟାପଟ୍ଟି ଏବଂ କାଠର ରସି ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଜଳି ପାତ୍ର ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଦେଲେ। ଏକ ଉଦୁମ୍ବର ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଏହି ସମୟରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏପରି, ସମସ୍ତ ସତ୍ୟବାଦୀ ମୁନିମାନେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇ, କହିଲେ—“ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ବେଦ୍ୟ ମୁନି ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।” ଏହି କବିତା କବିମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଧାର, ଉଚ୍ଚିତ କ୍ରମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହି ଗୀତ, ସମସ୍ତ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଇଯାଇଛି। ଏହି କବିତା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ, ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏବଂ ଶୁଣିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଦୁଇଜଣ ଗାଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। ରାଜପଥ ଏବଂ ଶହର ମାର୍ଗରେ, ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ବଡ ଭାଇ ଦୁଇ କୁଶୀଲବଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ। ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ, ଦୁଇଜଣ ଉପାଧିଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ; ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରାଜସିଂହାସନ ଉପରେ ବସି, ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ। ଉପଦେଷ୍ଟା ଏବଂ ଭାଇମାନେ ଘିରିଥିବା ବେଳେ, ରାମ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଶୋଭା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଚାଲଚାଳନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦେବତା ସମାନ ଚମକୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।” ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ଏହି କଥାର ଅନେକ ଅର୍ଥ ଏବଂ ଭାବରେ ଗାଇବାକୁ କହିଲେ; ଦୁଇଜଣ ମଧୁର ଏବଂ ଉତ୍ସାହରେ, ହୃଦୟରୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଗାଇଲେ। ସେମାନେ ତାର ଏବଂ ତାଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତାରେ, ଅର୍ଥ ଖୋଲା କରି ଗାଇଲେ; ଏହି ଗୀତ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ମନ ଏବଂ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା, ଏବଂ ଏହି ମଧୁରତା ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ମଣ୍ଡଳୀରେ ଚମକୁଥିଲା। ଏହି ଦୁଇ ତପସ୍ବୀ, ରାଜପୁତ୍ର ଚିହ୍ନ ଧାରୀ, ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ତପସ୍ବିରେ ମହାନ; ଏହି ଦୁଇଜଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ କହିପାରିବି। ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଶୂର କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତମ କଥା ଏବଂ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ତାପରେ, ରାମଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ଦୁଇଜଣ ନିଖୁଟ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ରାମ ମଣ୍ଡଳୀରେ ବସି, ଶୁଣିବାର ଆଶାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ।