ତାପରେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାପୁରୁଷ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣମାଳାରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଦେଲେ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ସୂର୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ସେ ମାକଡ଼ା ସେନାପତିମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତୀ ବାଣ, ଶୁଳ, ଖଡ଼ଗ, ତୋମାର, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କରି, ମାକଡ଼ା ସେନା ଉପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅସ୍ତ୍ରମାଳା ବର୍ଷା କଲେ। ତାଙ୍କର ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତୀ ବାଣରେ ଆঘାତ ପାଇ ମାକଡ଼ା ସେନାପତିମାନେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷା ଦେଖି ସେମାନେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟରେ ଧାଉଥିଲେ, ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାକ୍ଷସରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରେ ବିଧ୍ୱଂସ୍ତ ହୋଇ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବାନରମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। କିଛି ମାନ୍ୟ ଆକାଶ ଦେଖି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ଆଘାତ ପାଇ ସେମାନେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ହନୁମାନ୍, ସୁଗ୍ରୀବ, ଅଙ୍ଗଦ, ଗନ୍ଧମାଦନ, ଜାମ୍ବବାନ, ସୁଷେଣ, ଏବଂ ବେଗଦର୍ଶୀ; ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ନୀଳ, ଗବକ୍ଷ, ଗବୟ, କେସରୀ, ହରିଲୋମା, ବିଦ୍ୟୁଦ୍ଦଂଷ୍ଟ୍ର; ସୂର୍ୟାନନ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୁଖ, ଦଧିମୁଖ, ପାୱକକ୍ଷ, ନଳ, କୁମୁଦ—ଏହି ସମସ୍ତ ବନରସେନାପତିମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିସାମ୍ପନ୍ନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ, ଶୁଳ, ତୋମାର ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ। ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଗଦା ଓ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମାକଡ଼ା ସେନାପତିମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସୂର୍ୟର କିରଣ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଅବିରତ ବର୍ଷା କଲେ। ରାମ ଏହି ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଲେ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ରାକ୍ଷସରାଜ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତୃ, ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଉପଯୋଗ କରି ଆମର ବନରସେନାକୁ ନିଚ୍ଛିଦ୍ର କରିଦେଲେ ଏବଂ ଏବେ ଆମକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେହରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ କେମିତି ବଧ ହେବେ? ଏହି ଅସ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସ କେବଳ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଣନ୍ତି। ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଏହି ବାଣବର୍ଷା ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ସହିବା, ମନ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରିବା ନାହିଁ। ଏହି ରାକ୍ଷସରାଜ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବାଣର ବର୍ଷାରେ ଆଛାଦିତ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବୀର ପଡ଼ିଯାଇଥିବାରୁ ବନରରାଜଙ୍କ ସେନା ଆଉ ଅଲୋକିକ ଦେଖାଯାଉ ନାହିଁ। ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଅଚେତନ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ତ୍ୟାଗ କରି ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦେବଶତୃଘ୍ନ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରମ ଯଶସ୍ବୀ ହୋଇ ତାଙ୍କର ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।” ଏଭଳି ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ବନରସେନା ଓ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଚେତନ କରିଦେଇ, ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କ ରକ୍ଷିତ ସହରକୁ ଯାଇ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ପିତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଚୁଅତ୍ତରିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଯେତବେଳେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ ପଡ଼ିଯାଇଲେ, ସମସ୍ତ ବନରସେନା ବିମଢ଼ ଓ ଭୀତ ହୋଇଗଲା। ସୁଗ୍ରୀବ, ନୀଳ, ଅଙ୍ଗଦ, ଜାମ୍ବବାନ ମଧ୍ୟ କିଛି କ୍ରିୟା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଜ୍ଞାମାନ୍ୟ ବିଭୀଷଣ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖିତ ବନରସେନାକୁ ଦେଖି, ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବନରବୀରମାନଙ୍କୁ ଅପୂର୍ବ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ: “ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଏହା ନିରାଶାର ସମୟ ନୁହେଁ। ମହାତ୍ମା ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଅସାହାୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦିଆ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବ ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଅପରାଜୟ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର, ଯାହା ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ କରି ଆଘାତ ପାଇଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ନିରାଶାର ସମୟ କେଉଁଠି?” ଏହି ସବୁ ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ହନୁମାନ ବିଭୀଷଣଙ୍କ କଥା ଓ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ସମ୍ମାନ କରି କହିଲେ, “ଏହି ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ବନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଆଉ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବା ଦରକାର।” ତାପରେ, ହନୁମାନ ଓ ବିଭୀଷଣ ଦୁଇଜଣ ହାତରେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଧରି, ରାତିରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ମୁଣ୍ଡରେ ଘୁରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପୁଛ, ହାତ, ଜଂଘା, ଆଂଠି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାସହିତ ରକ୍ତକ୍ଷରଣ ହେଉଥିବା ଏବଂ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ବନରମାନଙ୍କ ଦେହ ଦେଖିଲେ। ପୃଥିବୀ ମହାପାହାଡ଼ ପରି ବନରମାନଙ୍କ ଶବରେ ଆଛାଦିତ ହୋଇଥିଲା, ଏଉଁଠାରେ ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା। ସେମାନେ ସୁଗ୍ରୀବ, ଅଙ୍ଗଦ, ନୀଳ, ଶରଭ, ଗନ୍ଧମାଦନ, ଜାମ୍ବବାନ, ସୁଷେଣ ଏବଂ ବେଗଦର୍ଶୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ବିଭୀଷଣ ଓ ହନୁମାନ ମୈନ୍ଦ, ନଳ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୁଖ, ଦ୍ୱିବିଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବନରମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ପ୍ରିୟପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପଞ୍ଚମାଂଶ ଦିନ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବା ବେଳେ ସଡ଼େଷଠି କୋଟି ବନର ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ବନରସେନା ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଘାତ ପାଇ ଏକ ବିପୁଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହା ଦେଖି, ହନୁମାନ ବିଭୀଷଣ ସହିତ ଜାମ୍ବବାନଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତିପୁତ୍ର, ବୟସ୍କ ଏବଂ ଶରୀର ନିଶ୍ରାଣ ଜାମ୍ବବାନଙ୍କୁ ଶତଶଃ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଥିବା, ଶିଖା ନିର୍ବାଣ ହେଉଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଭୀଷଣ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମହାବଳୀ, ଏତେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଜୀବନଶକ୍ତି କି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି?” ବିଭୀଷଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭଲେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ଜାମ୍ବବାନ କଷ୍ଟରେ ଉଠି କହିଲେ—“ହେ ରାକ୍ଷସରାଜ, ଆପଣଙ୍କର କଣ୍ଠଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଛି; ମୋ ଶରୀର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇଛି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିପାରୁନି।