ଲଙ୍କାର ମହାଯୁଦ୍ଧରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବିନାଶ, ମେଘନାଦଙ୍କ ପରାଜୟ, ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ପାରର ନଗରୀରେ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଘଟିଗଲା। ଏହା ପରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦର୍ଶନ, ଅୟୋଧ୍ୟା ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଭୃଗୁବଂଶୀ ବର୍ଦ୍ଧ୍ୱାଜଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ ହେଲା। ପୁନଃ, ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରେଷଣ, ଭରତଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ରାମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ସମସ୍ତ ସେନାଙ୍କୁ ବିଦାୟ, ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ—ଏହି ଘଟଣାମାନେ ଘଟିଗଲା। ରାମଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଯେଉଁଠି ଆଉ ଯାହା କି ଭୂମିରେ ଘଟିବାକୁ ବାକି ଥିଲା, ତାହା ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ମହାକାବ୍ୟର ଶେଷ ଅଂଶରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହା ବାଲକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ। ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ରାମଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ପାଇଥିଲେ, ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ମୁନି ୨୪,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ, ୫୦୦ ସର୍ଗ, ୬ କାଣ୍ଡ ଏବଂ ଉତ୍ତର କାଣ୍ଡ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ମହାକୃତି ଶେଷ କରି, ଆଗାମୀ ଘଟଣା ସହିତ, ମୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏହି କାବ୍ୟ କିଏ ପଢ଼ିବେ?’ ସେ ବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, କୁଶ ଓ ଲବ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସୁନ୍ଦର ସ୍ୱର ଧାରୀ, ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ମେଧାବୀ ଥିଲେ, ତେଣୁ ବେଦର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ବାଲ୍ମୀକି ଏହି କାବ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ। ନିୟମନିଷ୍ଠ ମୁନି ରାମାୟଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାବ୍ୟ, ସୀତାଙ୍କ ମହାକଥା ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟପୁତ୍ର ରାବଣଙ୍କ ବିନାଶ ରଚନା କଲେ। ଏହି କାବ୍ୟ ଗାଇବାକୁ ଓ ପଢ଼ିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର, ତିନି ଛନ୍ଦ, ସାତ ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ, ତନ୍ତ୍ରୀ ଓ ତାଳ ସହିତ ରଚିତ। ଏହି କାବ୍ୟ ପ୍ରେମ, କରୁଣା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ବୀରତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଇ ଭାଇ ଗାଇଲେ। ସଙ୍ଗୀତ ଓ ସ୍ୱର-ଲୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମଧୁର କଣ୍ଠଧାରୀ, ସେମାନେ ଅବତରିତ ଗନ୍ଧର୍ବ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସୁନ୍ଦର ଶରୀର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା, ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ଦେହରୁ ଉପଜିଥିବା ଦୁଇ ପ୍ରତିମା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମମୟ ରାମକାଥା ଶିଖି, ଅନ୍ଦ୍ର ପଠନରେ ଦୋଷହୀନ ଭାବେ କାବ୍ୟ ଗାଇଲେ। ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଭାରେ, ଏହି ଦୁଇ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥ ଜାଣି, ମନୋନିବେଶ ସହିତ ଗାଇଲେ। ମହାତ୍ମା ଓ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରୀ, ଏହି ଦୁଇ ଏକ ଦିନ ଶୁଦ୍ଧମନା ଋଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ଥିବା ସଭାରେ ଗାଇଲେ। ସଭା ମଧ୍ୟରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଯୋଗ ସହ ଗାଇଲେ; ଶୁଣି ସମସ୍ତ ମୁନିଙ୍କ ଆଖି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ସେମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ଚମତ୍କାରରେ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶ୍ରେଷ୍ଠ!’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେମାନେ କୁଶିଲବ ଦୁଇ ଗାୟକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—‘ଆହା, ଏହି ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ଶ୍ଲୋକମାନେ କିଏଁତି ମଧୁର!’ ଏହି ଘଟଣାମାନେ ଯଦିଓ ଅତୀତର, ଏମିତି ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା କି ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖୁଥିବାପରି ଲାଗିଲା; ଦୁଇ ଭାଇ ଗାଇ ଏହି କଥାକୁ ଜୀବନ୍ତ କରି ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେମାନେ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ତାଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶ୍ରଣରେ ମଧୁର ଭାବେ ଗାଇଲେ, ଏହିପରି ଦୁଇ ଭାଇ କଠିନ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଅଧିକ ଭାବପ୍ରବଣ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ମଧୁରତାରେ ଗାଇଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ଆନନ୍ଦିତ ମୁନି ନିକଟରେ ଥିଏ, ସେ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଜଳପାତ୍ର ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜଟିଲ ମୁନି ତୁଷ୍ଟି ଓ ଖ୍ୟାତି ସହିତ ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଉପବୀତ ଦେଲେ। କେହି ଜଳପାତ୍ର, ଅନ୍ୟ ମହାମୁନି ମୁଞ୍ଜ ଦୂର୍ବା ଦେଲେ; କେହି ଦଣ୍ଡ, ଅନ୍ୟ ମୁନି କୌପୀନ ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଆନନ୍ଦରେ କୁଟାର ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ଗେରୁଆ ବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ମୁନି ମୁଣ୍ଡା ବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ। ଆଉ ଜଣେ ଆନନ୍ଦିତ ମୁନି ଜଟାବନ୍ଧ ଓ କାଠିର ଦୋରି ଦେଲେ; କେହି କୌଶଳ୍ୟ ପାତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜଳାଉଥିବା କାଠି ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଉଦୁମ୍ବର ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ, କେହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୁନି ଦୀର୍ଘାୟୁ ଶୁଭବାଦ କହିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ସତ୍ୟବାଦୀ ମୁନି ଉପହାର ଦେଇ କହିଲେ—‘ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ପ୍ରକାଶିତ କରିଛନ୍ତି ମୁନି।’ ଏହି କାବ୍ୟ କବିମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଧାର, ସଠିକ୍ କ୍ରମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହି ଗୀତ ସମସ୍ତ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ୱାରା ଗାଯାଉଛି। ଏହା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଉଛି, ଶକ୍ତି ଦେଉଛି ଓ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି; ଯେଉଁଠି ଏହି ଦୁଇ ଗାୟକ ଗାଉଥିଲେ, ସେଠି ସମସ୍ତେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ରାଜପଥ ଓ ରାଜଧାନୀର ରାସ୍ତାରେ, ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ଶ୍ରୀରାମ ଏହି ଦୁଇ କୁଶୀଲବଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଆଣିଲେ। ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ ଏହି ଦୁଇ ଗୌରବଶାଳୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରେ ବସି, ଏହି ଦୁଇଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଓ ଭାଇମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ବେଳେ, ରାମ ଏହି ଦୁଇ ସୁନ୍ଦର ଓ ଶିଷ୍ଟ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି ଦେବତାପ୍ରଭା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ କଥା ଶୁଣ।’ ସେ ଦୁଇ ଗାୟକଙ୍କୁ ଅନେକ ଅର୍ଥ ଓ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା ଗାଇବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ; ସେମାନେ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଭାବପ୍ରବଣ ଭାବେ ଗାଇଲେ। ସେମାନେ ତନ୍ତ୍ରୀ ଓ ତାଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମନ୍ୱୟରେ ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି, ଏପରି ମଧୁର ଗାଇଲେ ଯେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହ, ମନ ଓ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା, ଏହି ଗୀତର ଧ୍ୱନି ଶ୍ରୋତାମଣ୍ଡଳୀରେ ଚମକି ଉଠିଲା। ଏହି ଦୁଇ ତପସ୍ୱୀ, ରାଜପୁତ୍ର ଚିହ୍ନ ଧାରୀ, ସଙ୍ଗୀତରେ ଦକ୍ଷ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ମହାନ୍; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖିନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଦୁଇଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣ। ତାପରେ ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ନିୟମାନୁସାରେ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏବଂ ରାମ ସଭାରେ ବସି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ରବଣ ଆଶାରେ ଦେହ ଓ ମନ ଉତ୍ସୁକ କରି ଶୁଣିବାରେ ଲଗିଲେ।