ସବୁ କିଛି ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନ—ଭାଗ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ପଥରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହିପରି ଅପରିମିତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ମୁଁ ତୁମ ଦୟା ଆଶା କରୁଛି, ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୀ, ଭାଗ୍ୟ ଯେଉଁଠି କ୍ରିୟାକଳାପକୁ ବାଧା ଦେଇଛି, ସେଠି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ଉଚିତ। ମୁଁ ଆଉ କେହିଁଠି ଶରଣ ନେଉନି, ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହି ଭାଗ୍ୟକୁ ପଛେଇ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହିଭଳି ଆକୁଳ ଅବସ୍ଥାରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଉନଷଠିଏଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦୟାରେ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, କୌଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଏବେ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ମଧୁର କଥା କହିଲେ— “ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ, ମୋର ସ୍ୱାଗତ, ମୋ ଶିଶୁ; ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ପ୍ରକୃତରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବି; ଭୟ କରନି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମହାର୍ଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଡାକିବି; ତାପରେ ତୁମେ ତୃପ୍ତି ସହ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବ। ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛ, ସେଇ ରୂପରେ ତୁମେ ଦେହସହିତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗମନ କରିପାରିବ। ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ କୌଶିକ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛ; ଏହିଥିରୁ ମୁଁ ମନେ କରେ ଶ୍ବର୍ଗ ତୁମ ହସ୍ତଗତ।" ଏଭଳି କହି, ତେଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କରିବାକୁ ଦେଶାଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନୋ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନୋ, ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ବେଦପାରଙ୍ଗତ ରିତ୍ୱିଜ୍ମାନେ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମୋର କଥା ଶୁଣି ଆସିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଆଜ୍ଞା କଲେ। ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ସେଥିରେ କେହି ମନ ଦେଲେନାହିଁ। ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏସି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କ କଥା ସେମାନେ କହିଲେ; ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜଜନମାନେ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଲୋକମାନେ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ମହୋଦୟରୁ କେହି ଆସିଲେନାହିଁ। ସମସ୍ତ ବାସିଷ୍ଠମାନେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କଠୋର କଥା କହିଲେ— “ମୁଁ କ’ଥିଲି: ଚଣ୍ଡାଳ ପାଇଁ କିପରି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରିତ୍ୱିଜ୍ ହେବା ସମ୍ଭବ? ଦେବ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ କିପରି ଗ୍ରହଣ କରିବେ, କିମ୍ବା ବିଶାଳ ପ୍ରାଣବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚଣ୍ଡାଳ ହାତରୁ ଭୋଜନ କରି ପରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ନେବେ? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ରକ୍ଷଣରେ ଥିବା ଏହିମାନେ କିପରି ଶ୍ବର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିବେ?” ଏହି କଠୋର କଥା ସେମାନେ କହିଲେ। ବାସିଷ୍ଠମାନେ ଏବଂ ମହୋଦୟରୁ ଆସିଥିବାମାନେ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଦୃଷ୍ଟି ସହ, କହିଲେ— “ମୁଁ ନିର୍ଦୋଷ ଏବଂ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ୍ ଥିଲି ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କଲେ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆଜି ଭସ୍ମ ହେବେ; କାଳର ଫାନ୍ଦରେ ପଡି, ଆଜି ସେମାନେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବେ। ସାତ ଶତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ମୃତପା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବେ, କୁକୁର ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବେ, କ୍ରୂର ହେବେ, ଏବଂ ମୁଷ୍ଟିକା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ। ସେମାନେ ବିକୃତ ଅଙ୍ଗ ଓ ଅପମାନିତ ହୋଇ ଏହି ଲୋକରେ ଘୁରିବେ; ଏବଂ ମହୋଦୟ, ଯିଏ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ନିନ୍ଦା କଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ କୁଖ୍ୟାତ ହୋଇ ନିଷାଦ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେବେ, ଜୀବମାନୋ ହତ୍ୟାରେ ଲିନ୍ ଏବଂ ଦୟାହୀନ ହେବେ। ମୋର କ୍ରୋଧରେ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟତୀତ କରିବେ।” ଏହିପରି କହି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିର୍ବିକାର ହୋଇ ଚୁପ୍ ହେଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକୋଷଠିଏଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜାଣିଲେ ଯେ ବାସିଷ୍ଠମାନେ ଏବଂ ମହୋଦୟ ତାଙ୍କର ତପୋବଳରେ ଅଧୀନ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସେ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନୋ ମଧ୍ୟରେ କହିଲେ— “ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଦାନଶୀଳ, ମୋ ନିକଟକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି। ସେ ଏହି ଦେହ ସହିତ ଦେବତାମାନୋ ର ଲୋକ ଜୟ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଦେହରେ ଶ୍ବର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ତେଣୁ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କର।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷି ତ୍ୱରିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ କହିଲେ— “ଏହି କୌଶିକବଂଶୀ ଋଷି ଅତି କ୍ରୋଧୀ; ସେ କହିଥିବା କଥା ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ଅଗ୍ନି ସମାନ ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଇପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏଇ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପୋବଳରେ ଦେହସହିତ ଶ୍ବର୍ଗକୁ ଯିବେ।” ଏହିପରି କହି, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନେ ବିଧିବତ ମନ୍ତ୍ର ଚାଲିଲେ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହେଲା। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଭାଗ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଦେବତା ତାଙ୍କର ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆସିଲେନାହିଁ। ଏହା ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ତୀବ୍ର ହୋଇ, ଯଜ୍ଞ ଚମଚ ଉଠାଇ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୋର ତପୋବଳ ଦେଖ, ରାଜନ୍; ମୋର ଶକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ଏହି ଦେହରେ ଶ୍ବର୍ଗକୁ ନେଇଯିବି। ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଦେହରେ ଶ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଅ, ଏହି ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳ।