ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିତ୍ରଣୀୟ ଓ ଗମ୍ଭୀର ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା । ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଛି, ତଥାପି ମୋତେ ତାହାର ଫଳ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ମୁଁ କେବେ ମିଛ କହିନାହିଁ, ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ କେବେ କହିବି ନାହିଁ । ହେ ସାଧୁ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଥିଲି, ସେବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି, ମୁଁ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରିଛି । ବଡ଼ମାନେ ମୋର ଆଚରଣ ଓ ଚରିତ୍ରରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି । ତଥାପି, ହେ ଉତ୍ତମ ଋଷି, ବଡ଼ମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ଭାଗ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ମାନବ ପ୍ରୟାସ ନିର୍ଥକ । ସମସ୍ତ କିଛି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ; ଭାଗ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥ । ମୁଁ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆପଣଙ୍କ ଦୟା ଆଶା କରୁଛି; ଯେଉଁଥିରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ, ସେଠି ଆପଣ କିଛି କରିବା ଉଚିତ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ । ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟକୁ ଯିବିନାହିଁ, ମୋର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଆପଣ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ୍ୟକୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ ।” ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଆଶା ଭରା ଦୟାନ୍ବିତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୌଶିକପୁତ୍ର ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ସ୍ୱାଗତ ମୋ ଶିଶୁ; ମୁଁ ଜାଣିଛି ତୁମେ ସତ୍ୟଧର୍ମୀ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବି; ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ହେ ରାଜା । ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟବାନ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଡାକିବି; ତାପରେ ତୁମେ ସନ୍ତୋଷରେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବ । ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଆକାର ତୁମେ ପାଇଛ, ଏହି ଦେହରେ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବ । ମୁଁ ଭାବୁଛି ସ୍ୱର୍ଗ ତୁମ ହାତରେ, କାରଣ ତୁମେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛ ।” ଏପରି କହି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ । ଏହାପରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନୋ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟବାନ ଋଷିମାନେ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀ ପୁରୋହିତମାନେ, ଏଠାକୁ ଆଣିଦିଅ । ଯେଉଁମାନେ ମୋର କଥା ଶୁଣି ଆସିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତୁ ।” ଏହି ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶିଷ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ । ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ଆସିଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆସ୍ଥା ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତ ମୁଖାମୁଖି ହେଲେ । ସମସ୍ତେ ଆସି ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ମହୋଦୟା ଦେଶରୁ କେହି ଆସିଲେ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ବାସିଷ୍ଠମାନେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କଠୋର କଥା କହିଲେ, “କିପରି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ହେବ? କିପରି ଦେବ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରିବେ, କିପରି ବଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆହାର ଖାଇ ପରେ ଯଜ୍ଞ କରିବେ? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷା ତଳେ ଏମାନେ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ?” ବାସିଷ୍ଠମାନେ ଏପରି କ୍ରୋଧଭରା ଶବ୍ଦ କହିଲେ । ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ହେଲା; ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ଵୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରୁଛନ୍ତି । ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭସ୍ମ ହେଇଯିବେ; ଆଜି କାଳପାଶ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଯମଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବେ । ସତ ଶତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ମୃତପା, କୁକୁର ମାଂସ ଭକ୍ଷକ, ନିଷ୍ଠୁର ଏବଂ ମୁଷ୍ଟିକା ନାମରେ ଜନ୍ମ ନେବେ । ଅସ୍ୱସ୍ଥ, ବିକୃତ ଦେହରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅପମାନିତ ହେଇ ଘୁରିବେ; ଏବଂ ମହୋଦୟା ଯିଏ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ନିନ୍ଦା କରିଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ କୁଖ୍ୟାତ ହୋଇ ନିଷାଦ ହେଇ ଜନ୍ମ ନେବ, ଜୀବ ହତ୍ୟାରେ ଲିନ ଓ କଠୋର ହେବ । ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଦୁଃଖରେ ରହିବେ ।” ଏପରି କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାନ୍ତ ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେଖିଲେ ଯେ, ବାସିଷ୍ଠମାନେ ଏବଂ ମହୋଦୟାମାନେ ତାଙ୍କ ତପୋବଳରେ ଦମିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । ସେ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କହିଲେ, “ଏହି ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦାନଶୀଳ, ମୋ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁ ଆସିଛନ୍ତି । ସେ ଏହି ଦେହରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜୟ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଦେହରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି । ତେଣୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷି ତ୍ୱରିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କହିଲେ, “କୌଶିକବଂଶୀ ଏହି ଋଷି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧୀ; ତାଙ୍କ କଥା ନିଶ୍ଚୟ ହେବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ଅଗ୍ନିସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ କ୍ରୋଧେ ଶାପ ଦେଇପାରନ୍ତି ।” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି ସମସ୍ତେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ, “ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଦେହ ସହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଦରକାର ।” ଏପରି କହି ସମସ୍ତ ଋଷି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ବସିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନେ ବିଧିବତ୍ ମନ୍ତ୍ର ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସମସ୍ତ ନିୟମ ଓ ପଦ୍ଧତି ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ ହେଉଥିଲା; ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପୋବଳରେ ଏହି ମହାଯଜ୍ଞ ସଫଳତା ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲା ।