ଏକ ସମୟର କଥା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏକ ଅଭିଲାଷା ଥିଲା—ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ତାଙ୍କୁ ବିପରୀତ ଫଳ ମିଳିଲା। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ କହିଲେ, “ହେ ସାଧୁ, ମୁଁ ଏହି ଅଭିଲାଷା ନ ପାଇ, ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାହେଁ। ମୁଁ ଏକ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଛି, ତଥାପି ଫଳ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନି, ଏବଂ କେବେ କହିବି ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ନିର୍ବାହ କରିଛି; ବହୁ ବିଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ଲୋକମାନେ ଧର୍ମରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧ ମହାତ୍ମାମାନେ ମୋ ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଧର୍ମରେ ଅନୁସ୍ଥାନ କରି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ତଥାପି, ବୃଦ୍ଧମାନେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହନ୍ତି; ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ପରମ ମନେ କରି, ମାନବ ଚେଷ୍ଟାକୁ ଅର୍ଥହୀନ ଭାବୁଛି। ସବୁ କିଛି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଶିଷ୍ଟ; ଭାଗ୍ୟ ହିଁ ପରମ ମାର୍ଗ। ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଦୟା ଚାହୁଁଛି; ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାକୁ କର୍ମ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ଦିଏ। ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟକୁ ଯିବି ନାହିଁ, ମୋର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଆପଣ ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ୍ୟକୁ ଅପସାରଣ କରିବା ଉଚିତ।” ଏପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଲକାଣ୍ଡର ଉନଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, କୌଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୟାରେ ମୁଦିତ ହୋଇ, ମଧୁର କଥା କହିଲେ, “ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ; ମୁଁ ଜାଣିଛି ଆପଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବି; ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ରାଜା। ମୁଁ ସବୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବି; ତାପରେ, ଆପଣ ଯଜ୍ଞ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ। ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ଆସିଛି, ସେଇ ଆକୃତି ନିୟେ ଆପଣ ଶରୀର ସହିତ ଉତ୍କ୍ରମ କରିବେ। ମୁଁ ମନେ କରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ହାତରେ, କାରଣ ଆପଣ ଆଶ୍ରୟ ଚାହି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି।” ଏହିପରେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେକୁ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ସେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଡାକି କହିଲେ, “ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ସହିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆଣନ୍ତୁ। ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ଏବଂ ବେଦଜ୍ଞ ପୁରୋହିତମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଣନ୍ତୁ; ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମୋ କଥା ଶୁଣି କିଛି କହିବାକୁ ଚାହନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତୁ।” ଏହି ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ଲୋକ ଅନାଦର କରି, ଚାରିଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏସାରି ଆସି, ତପୋଦ୍ଧାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ନିଜ କଥା କହିଲେ; ଏବଂ ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଆସିବା ଆରମ୍ଭ କରିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେଶରୁ ଲୋକ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ମହୋଦୟା ଦେଶରୁ କେହି ଆସିଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ବସିଷ୍ଠମାନେ, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କଠୋର କଥା କହିଲେ, “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ମୁଁ କହିଥିଲି—କିପରି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଚଣ୍ଡାଳ ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ହେବେ? ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏହି ଅଭିଷେକରେ ତାଙ୍କର ହବି ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ କି? ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚଣ୍ଡାଳ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇପାରିବେ କି? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ?” ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦମାନେ କହି, ସେମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ବସିଷ୍ଠମାନେ ଏହିପରି କହିଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ କରି, ଦେଖିଲେ—"ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଦୃଢ ତପସ୍ୱୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମୋତେ ଅପମାନ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଭସ୍ମ ହେବେ; ଆଜି, କାଳର ଫାନ୍ଦରେ ପଡି, ସେମାନେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବେ। ସେମାନେ ସାତ ଶତ ଜନ୍ମ ମୃତପାସ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେବେ, କୁକୁର ମାଂସ ଖାଇବେ, ନିର୍ଦୟ ଓ ‘ମୁଷ୍ଟିକ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ। ଅଙ୍ଗବିକଳ, ଅପମାନିତ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଏଡ଼ି ଘୁଞ୍ଚିବେ; ମହୋଦୟା ଦେଶର ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ମୋତେ ଅପମାନ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅପମାନିତ ହେବେ, ନିଷାଦ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେବେ, ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମାରିବାରେ ଲିପ୍ତ ଓ ଦୟାହୀନ ହେବେ। ଏହି ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦୁଃଖରେ ବସିବେ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହିପରି କହି, ଚୁପ୍ ହେଲେ। ଏହିପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜାଣିଲେ ଯେ, ବସିଷ୍ଠମାନେ ଓ ମହୋଦୟା ଦେଶର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଛନ୍ତି; ସେ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ କହିଲେ, “ଏହି ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦାନଶୀଳ, ମୋ ଆଶ୍ରୟ ଚାହି ଆସିଛି। ଏହି ଶରୀର ନିୟେ, ସେ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଲୋକ କୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହେଁ। ତେଣୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିବା।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ତ୍ୱରିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଧର୍ମଜ୍ଞାନେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଏହି କୌଶିକପୁତ୍ର ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧର ତପସ୍ୱୀ। ତେଣୁ, ସେ କହିଥିବା କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ, ସେ ଅଗ୍ନି ସମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଇପାରିବେ। ତେଣୁ, ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଶରୀର ସହିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ।” ଏହିପରି କହି, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତପୋଦ୍ଧାନ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଏହି ଯଜ୍ଞର ପୁରୋହିତ ହେଲେ; ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନେ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କଲେ। ଏଭଳି ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ ପାଇଁ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କ ଏକତ୍ରିତ ଉଦ୍ୟମରେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।