କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବଡ଼ ହାତ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ କଟାଯିବା ସହ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା। ସେହି ହାତ ତଳେ ଆସି ଗଛ, ପାହାଡ଼, ମନୁଷ୍ୟ-ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚୁର୍ମାର ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ, ହାତ କଟା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବିକଟ ଗର୍ଜନା କରି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗତିରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଅଭିଯାନ ଦେଖି ରାମ ଦୁଇଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅର୍ଧ-ଚନ୍ଦ୍ରାକାର ତୀର ଧରି, ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦୁଇଟି ପାଦ କାଟିଦେଲେ। ସେହି ଦୁଇଟି ପାଦ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରି ବଡ଼ ଗଜ୍ଜନା ସହ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ, ପାହାଡ଼ ଗୁହା, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର, ଲଙ୍କା ଓ ବାନର-ରାକ୍ଷସ ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା। ଏହିପରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ହାତ ଓ ପାଦ ବିହୀନ ଦେହ, ମୃତ୍ୟୁର ମୁଖ ପରି ବଡ଼ ମୁହଁ ଖୋଲି, ଆକସ୍ମିକ ଗର୍ଜନା କରି ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟିଲେ—ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେପରି ଆକାଶରେ ରାହୁ ଚାନ୍ଦକୁ ଧରିବାକୁ ଚାଲିଛି। ତେବେ ରାମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିରା ଓ ସୁନାରେ ମୁଡ଼ିଥିବା ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ମୁହଁରେ ଭରିଦେଲେ। ମୁହଁ ପୂରା ତୀରରେ ଭରିଗଲା, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କଷ୍ଟରେ ଗୁଣ୍ଡିବା ଶବ୍ଦ କରି, ସଚେତନ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚିଗଲେ। ଏହିପରେ ରାମ ଏକ ବିଶେଷ ତୀର ଉଠାଇଲେ—ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ କାଳ ପରି ଭୟଙ୍କର, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ବେଗବାନ୍। ଏହି ତୀର ସୁନାର ଶଳା ଓ ବଜ୍ର ପରି ଉଜ୍ୱଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ, ରାମ ଏହାକୁ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ରାଘବଙ୍କ ହାତରୁ ଛାଡ଼ାଯିଥିବା ଏହି ତୀର ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କଲା; ଧୂମ ହୀନ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରବଜ୍ର ପରି ଗତି କରୁଥିଲା। ଏହି ତୀର ରାକ୍ଷସପତି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ମୁଣ୍ଡକୁ, ଭଲ ଦାନ୍ତ ଓ ଅଲଙ୍କାରିତ କନ୍ଦନ ଥିବା ମୁଣ୍ଡକୁ, ଏମିତି କାଟିଦେଲା ଯେପରି ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଏହି ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଅଲଙ୍କାରିତ କନ୍ଦନ ସହ ଚାନ୍ଦ ପରି ରାତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା। ଏହି ମୁଣ୍ଡ ରାମଙ୍କ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ, ପାହାଡ଼ ପରି ଲଙ୍କାର ଆଶ୍ରମ, ଦ୍ୱାର, ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାଚୀର ଭଙ୍ଗ କରି ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଯାଇଲା। ଏହି ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ହିମବତ୍ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଲା, ତାହା କୁମିର, ବଡ଼ ମାଛ, ଓ ସର୍ପମାନେକୁ ଚୁର୍ମାର କଲା, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେବା ସହ ପୃଥିବୀ ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କରିଲେ। ତା’ପରେ ଦେବତା, ଋଷି, ମହାମୁନି, ନାଗ, ଦିବ୍ୟପୁରୁଷ, ଭୂତ, ଗରୁଡ଼, ଗୁପ୍ତ ଜନ, ଯକ୍ଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଆକାଶରେ ରାମଙ୍କ ବୀରତା ଦେଖି ଆନନ୍ଦ କଲେ। ଏହି ବଡ଼ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସପତିଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ବନ୍ଧୁ-ବନ୍ଧବୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ, ରାମଙ୍କୁ ତାକି ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଯେପରି ହାତୀମାନେ ନିଜ ମାତାକୁ ହରାଇ ବିଳାପ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ରାହୁର ମୁଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଦେବତାମାନେର ଲୋକର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ସେହିପରି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ବଧ କରି ରାମ ବାନର ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ବହୁତ ବାନର, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଜଗା ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ସେମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, କାରଣ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ପୁତ୍ର ବଧ ହୋଇଥିଲେ। ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ଦେବସେନା ନାଶକ, ମହାଯୋଦ୍ଧା, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ବଧ କରି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ—ଏମିତି ଇନ୍ଦ୍ର ବୃତ୍ରାସୁର ବଧ କରି ଯେପରି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏଠିଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଠିତମ (୬୮) ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେବା ଦେଖି ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ତୁମ ଭାଇ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ବାନର ସେନାକୁ ବିପୁଳ ଭାବେ ନାଶ କରିଥିଲେ, ବହୁତ ମନ୍ଦିରୁ ଖାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏକ ସମୟ ପରେ ରାମଙ୍କ ତେଜରେ ଦମିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶ ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହେଲା। ତାଙ୍କ ନାକ ଓ କାନ କଟାଯିଥିଲା, ରକ୍ତ ବହୁଥିଲା; ତାଙ୍କର ପାହାଡ଼ ସମାନ ଦେହ ଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାରକୁ ଅବରୋଧ କରି ଥିଲା। କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଅନେକ ଆଘାତ ପାଇ ତୁମ ଭାଇ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଦହିଯାଇଥିବା ଗଛ ପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅନାବୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।” ଏହି ଖବର ଶୁଣି ରାବଣ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ଭାଉଜ ଦେବାନ୍ତକ, ନରାନ୍ତକ, ତ୍ରିଶିରା, ଅତିକାୟ ମାମାଙ୍କ ବଧ ଶୁଣି ବିଳାପ କଲେ। ଏହିପରି, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାଇ ବଧ ଶୁଣି ମହୋଦର ଓ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ବି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଚେତନା ଫେରିଲାପରେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବଧରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ବିଳାପ କଲେ— “ହା ଶୂର କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ! ଶତ୍ରୁମାନେର ଗର୍ବ ଭଂଗ କରିଥିବା ବୀର! ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲା। ମୋ ଓ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରି, ଏକା ଏକା ବିପକ୍ଷ ସେନାକୁ ଦହି ଦେଲା, ଏବେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ଏବେ ମୁଁ ସେମିତି ମୁଁ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୋ ଭରସାର ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ପଡ଼ିଗଲା; ମୁଁ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବଙ୍କୁ ଭୟ କରେ ନାହିଁ। ଏମିତି ଶୂର ଦେବ-ଦାନବଙ୍କ ଗର୍ବ ଭଂଗ କରିଥିବା, କାଳାଗ୍ନି ପରି ତୀବ୍ର, ଆଜି କିପରି ରାଘବଙ୍କ ହାତରେ ବଧ ହେଲେ? ଯିଏକି ବଜ୍ର ଆଘାତରେ କେବେ ଆହତ ହେଉନଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ଶୁଇଛନ୍ତି? ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି; ତୁମେ ବଧ ହେବା ଦେଖି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି।