ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ରାଜା ଏକ ଚଣ୍ଡାଳର ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ—ତାଙ୍କ ପରିଧାନ କଳା ଥିଲା, ଚର୍ମ କଳା ହେଉଥିଲା, ଚୁଲ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଓ ଅସଂଗଠିତ। ତାଙ୍କ ଗାଁ ଛିନ୍ଧା ପୋତା ମାଳା ଓ ଛାଇଁ ଲେପିତ ଥିଲା, ଲୋହାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ଆକୃତିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଓ ସହରବାସୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ। କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ଏହି ରାଜା ଏକାକୀ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଆତ୍ମସଂୟମ ଧାରଣ କରି, ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଁଟିରେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱଳନ ଭୋଗୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଫଳହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଦୟାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ଦୟାଭାବେ କହିଲେ—"ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ରାଜନ୍। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛ? ହେ ଅୟୋଧ୍ୟାଧୀଶ, ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ଆକୃତି ପାଇଛ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପେ ଥିଲେ। ରାଜା ହାତ ଜୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋତେ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଏ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ମୋର ଆଶା ପୂରଣ ହେଇନାହିଁ, ବିପରୀତ ଫଳ ମିଳିଛି; ମୁଁ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ। ଶତାଧିକ ଯଜ୍ଞ କରିଛି, ତଥାପି ଫଳ ପାଇନାହିଁ; କେବେ ମିଛ କହିନାହିଁ, ଆଗକୁ କେବେ କହିବି ନାହିଁ। ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆସୁଥିଲା ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି, ଜନମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରିଛି। ବଡ଼ବଡ଼ ବୃଦ୍ଧମାନେ ମୋ ଆଚରଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ଧର୍ମ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି, ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହିଛି। ତଥାପି, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ବିଚାର କରେ ଭାଗ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ଫଳହୀନ। ସବୁଠି ଭାଗ୍ୟ ଅପରାଜୟ; ଭାଗ୍ୟ ଏହି ପଥର ଶିରୋମଣି। ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହୁଁଛି, ଯାହାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ପାଇଛି, ସେପାଇଁ ତୁମେ କିଛି କରିବା ଉଚିତ। ମୋ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ତୁମେ ତୁମ ପ୍ରୟାସରେ ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୂର କରିବେ।" ଏହି ସମୟରେ, ଦୟାବଶତଃ କୌଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧୁର କଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ—"ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ସ୍ୱାଗତ, ମୋ ଶିଶୁ; ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ସତ୍ୟଧର୍ମୀ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଛି; ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ବଡ଼ ବଡ଼ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଡାକିବି; ତାପରେ ତୁମେ ସନ୍ତୋଷରେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବ। ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଆକୃତି ତୁମେ ଧାରଣ କରିଛ, ସେଇ ଆକୃତିରେ ତୁମେ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବ। ହେ ରାଜନ୍, କାରଣ ତୁମେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହି ସିଧାସଳଖ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିକଟକୁ ଆସିଛ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ସ୍ୱର୍ଗ ତୁମ ହସ୍ତଗତ।" ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାନିଷ୍ଠ ପୁଅମାନେକୁ ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣ ତିଆରି କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଡାକି କହିଲେ—"ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ବିଶେଷକରି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନେଇ ଆଣ। ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ବେଦଜ୍ଞ ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେ ଓ ଯେଉଁମାନେ ମୋ କଥା ଶୁଣି ଆସିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତୁ।" ଯାହା କି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ତଥାପି ମୋ କଥା ଅନୁସରଣ କରାଯାଇନାହିଁ। ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଚାଲିଗଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ଏସି, ତାପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧିରୂପେ କଥା କହିଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଆସିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେଶରୁ ସେମାନେ ଆସିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମହୋଦୟ ଦେଶରୁ କେହି ଆସିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ବଶିଷ୍ଠମାନେ ରୋଷାବେଶରେ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ—"କିପରି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଚଣ୍ଡାଳ ପାଇଁ ରିତ୍ବିଜ୍ ହେବେ? ଦେବତାମାନେ କିପରି ତାଙ୍କ ହବି ଗ୍ରହଣ କରିବେ, କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଅନ୍ନ ଖାଇବେ? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଏମାନେ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇବେ?" ଏହି କଥା ସେମାନେ ରୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ କହିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ବଶିଷ୍ଠମାନେ ଓ ମହୋଦୟବାସୀ ଏଭଳି କହିଲେ; ଏହା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ରୋଷାବେଶରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ—"ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଏବଂ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲି, ତଥାପି ସେମାନେ ମୋ ନିନ୍ଦା କରିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେବେ; ଆଜି କାଳପାଶ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଯମ ଲୋକକୁ ଯିବେ। ସାତଶ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ମୃତପା ହେଇ, କୁକୁର ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବେ, ଦୟାହୀନ ଏବଂ ମୁଷ୍ଟିକ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ। ସେମାନେ ଅକୃତିମାନ, ବିକୃତ ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ଗୌରବ ହୀନ ଭାବେ ଜଗତରେ ଭ୍ରମଣ କରିବେ। ଏବଂ ମହୋଦୟ, ମନ ବିକୃତ ଥିବା, ମୋ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ନିନ୍ଦା କରିଥିବା, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅପମାନିତ ହେବେ; ନିଷାଦ ହୋଇ, ଜୀବ ହନନରେ ଲିନ ଓ ଦୟାହୀନ ହେବେ। ଦୀର୍ଘକାଳ ମୋ ରୋଷ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଃଖରେ ରହିବ।" ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ପରେ, ଯେତେବେଳେ ବଶିଷ୍ଠମାନେ ଓ ମହୋଦୟବାସୀ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅପରାଜିତ ହେଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ...