ସେମାନେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ— "ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବ!" ଏପରି କହି, ସେଉଁଠାରେ ଥିବା ସେ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହା ପରେ, ରାତି ଶେଷ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ସେଇ ରାଜା ଏକ ଚଣ୍ଡାଳର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—କଳା ଅଂଶୁରେ ଝାଉଥିବା, କଳା ଚର୍ମ ଓ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କେଶରେ ଅନ୍ୟରୂପ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ଛିନ୍ନ ଚିରା ମାଳା, ଭସ୍ମ ଲଗାଇଥିବା ଅବସ୍ଥା, ଲୋହାର ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ— ସେମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ, ଓ ତାଙ୍କ ସହରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପଛ ପଛ ଚାଲିଗଲେ। କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଏହି ରାଜା ଏକାଏକି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ଲୋକମାନେ ପାଖରୁ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ। ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଟି ଜଳନ୍ତ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଏହି ରାଜା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଦୟାରେ ଭରିଯାଇଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମା ଋଷି, ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୃପାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମବାନ୍ତ ଏହି ତପସ୍ବୀ କହିଲେ: "ତୁମେ କୁଶଳରେ ରୁହ— ଏ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାଜନ୍! କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛ, ହେ ପ୍ରବଳ ରାଜପୁତ୍ର?" "ହେ ଆୟୋଧ୍ୟାଧିପତି, ଏହି ଶାପରେ ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇଛ; ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇଗଲେ।" ତା'ପରେ ରାଜା, ହସ୍ତ ଯୋଡି ବିନୟରେ, ଶବ୍ଦର ଚତୁର ଅଧିପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ଗୁରୁ ଓ ଗୁରୁପୁତ୍ରମାନେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ।" "ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ, ବିପରୀତ ହେଲା; ହେ ମୃଦୁ ହୃଦୟ, ମୁଁ ଏହି ଦେହରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ।" "ମୁଁ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଛି, ତଥାପି ଫଳ ପାଉନି; କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିନି, ଆଗାମୀରେ କେବେ କହିବି ନାହିଁ।" "କଷ୍ଟ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମୃଦୁ ହୃଦୟ, ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି, ଲୋକମାନେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି।" "ମହାତ୍ମା ବୃଦ୍ଧମାନେ ମୋ ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ଧର୍ମରେ ଉନ୍ନତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି।" "ତଥାପି, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ତୃପ୍ତି ହେଉନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଭାଗ୍ୟ ସର୍ବୋପରି, ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଫଳହୀନ।" "ସବୁକିଛି ଭାଗ୍ୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ; ଭାଗ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାର୍ଗ; ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଦୟା ଆଶା କରୁଛି, ମୋ ପ୍ରୟାସ ଯେଉଁଠାରେ ଭାଗ୍ୟ ରୋକିଦେଇଛି, ଏହି ଦୟା କର।" "ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶରଣକୁ ଯିବି ନାହିଁ, ଆଉ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଆପଣ ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଭାଗ୍ୟକୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତୁ।" ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଉନଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦୟାରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦ କହିଲେ, ଯିଏ ଏବେ ପ୍ରକୃତ ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। "ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ସ୍ୱାଗତ ମୋ ସନ୍ତାନ; ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ନିଜରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଶରଣ ଦେଉଛି; ଭୟ କରନି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ମୁଁ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ, ଯିଏମାନେ ଧର୍ମମୟ କର୍ମ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ ସହାୟ, ସେମାନେକୁ ଡାକିବି; ତା'ପରେ ରାଜା, ତୁମେ ତୃପ୍ତି ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବ।" "ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ଯେଉଁ ରୂପ ତୁମେ ଧାରଣ କରିଛ, ସେଇ ରୂପରେ ତୁମେ ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବ।" "ତୁମେ ଏହି କୌଶିକପୁତ୍ରଙ୍କ ନିକଟରେ ଶରଣ ନେଇଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ଭାବୁଛି ସ୍ୱର୍ଗ ତୁମ ହାତରେ।" ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା, ତେଜୋମୟ ଋଷି, ନିଜ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେକୁ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ସେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଡାକି କହିଲେ: "ମୋ ଆଦେଶରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ସହିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।" "ସେମାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ ଓ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ଯଜ୍ଞପୁରୋହିତମାନେକୁ ଆଣ; ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମୋ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରେରିତ ହେବେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତୁ।" "ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଦେଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଶବ୍ଦ ଅବହେଳିତ ହେଲା; ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଯାଇଗଲେ।" ତା'ପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ଏକଠା ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସି, ତପୋତ୍ତପ୍ତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦ କହିଲେ; ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେଶରୁ ଲୋକମାନେ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ମହୋଦୟାରୁ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ବସିଷ୍ଠମାନେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ— "ଏ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; କିପରି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଚଣ୍ଡାଳ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞପୁରୋହିତ ହେବ?" "ଦେବ ଋଷିମାନେ ସଭାରେ ତାଙ୍କ ହବି ଗ୍ରହଣ କିପରି କରିବେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚଣ୍ଡାଳ ହାତରେ ଭୋଜନ କରିବେ କିପରି?" "ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଏମାନେ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ?" ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ କହି, ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରାଗରେ ଲାଲ ହେଇଯାଇଥିଲା। ସମସ୍ତ ବସିଷ୍ଠ ଓ ମହୋଦୟାବାସୀ, ଏଭଳି କହିଲେ; ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର— ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରାଗରେ ଲାଲ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ: "ମୁଁ ଦୋଷହୀନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼, ତଥାପି ସେମାନେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରୁଛନ୍ତି।" "ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭସ୍ମ ହେବେ; ଆଜି କାଳର ପାଶରେ ବନ୍ଧି, ସେମାନେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବେ।" "ସାତ ଶତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ମୃତପା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବେ, କୁକୁର ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବେ, କୃର ଓ ମୁଷ୍ଟିକ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ।" "ବିକୃତ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଦେହରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅମାନ୍ୟ ହୋଇ ଘୁରିବେ; ଏବଂ ମହୋଦୟା, ଯିଏ ମୋତେ ଦୋଷ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦା କଲା—" "ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ କୁଖ୍ୟାତ ହୋଇ, ନିଷାଦ ହେବ, ପ୍ରାଣୀ ହନ୍ତା ଓ ଦୟାହୀନ ହେବ।" "ମୋ କ୍ରୋଧରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ରହିବ।" ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତପୋଜ୍ଵଳିତ ଋଷି, ଶାନ୍ତ ହେଲେ।