ହନୁମାନ୍, ବାୟୁପୁତ୍ର, ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବୀରଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଦେଖିବା ପାଇଁ କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରିବି; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ବିଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିବା ବନର୍ଦ୍ଧ ସେନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବି।” ଏହିପରି ଭାବି, ସେ ପୁଣିଥରେ ବନର୍ଦ୍ଧ ସେନାକୁ ଏକତ୍ର କରି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଦୃଢ଼ ବନର୍ଦ୍ଧ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜପ୍ରାସାଦ, ମହଳ ଓ ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅତି ଉତ୍ତମ ଫୁଲରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କଲେ। ଏହାସହିତ ତାଙ୍କୁ ମାନ୍ଦ ଧାନ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଚୂର୍ଣ୍ଣରେ ଛିଟାଯାଇଲା, ଏବଂ ରାଜପଥର ଶୀତଳତାରୁ ସୁଗ୍ରୀବ ସ୍ଥିର ହେଲେ। କଷ୍ଟକର ଭାବରେ ସ୍ୱଚେତନ ହେଇ, ତିନି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣର ଭାଲିରେ ରହି ରାଜପଥ ଦେଖିଲେ ଓ ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୋତେ ଏଭଳି ଧରି ନେଇଯିବା ପରେ, ଆଜି କିପରି କାମ କରିପାରିବି? ତଥାପି, ବନର୍ଦ୍ଧମାନେ ଯାହା ଚାହାଁନ୍ତି ଓ ଯାହା ଉପକୃତିକର, ମୁଁ ସେହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।” ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ବନର୍ଦ୍ଧରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ହଠାତ୍ ତାଙ୍କର ହାତ ଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ—ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତରେ ତାଙ୍କର କାନ ଚିରିଦେଲେ, ଦାଢ଼ିରେ ନାକ ଚିରିଦେଲେ, ଚରଣରେ ପାଶ୍ୱ ଫାଟିଦେଲେ। ଏପରି ଭାବେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କାନ ଓ ନାକ ଛିଣ୍ଡାଯିବା, ଦାଢ଼ି ଓ ନଖର ଆଘାତରେ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯିବାରେ, ତିନି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଧରି ଭୂମିରେ ଉଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଭୟଙ୍କର ଓ ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ପିଛିଯିବା ସତ୍ୱେ, ସୁଗ୍ରୀବ ବଲ୍ଲ ଭଳି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ି ନିଜେ ପୁଣି ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ଭଳି କାନ ଓ ନାକ ହୀନ ହୋଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ପ୍ରବଳ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ରୁ ଝରିଥିବା ଝରଣାଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖା ଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇ, ପୁଣି ସଂଗ୍ରାମକୁ ମନ ଦେଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ, କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତ ଝରାଉଥିବା, ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଲୋକରେ ରଙ୍ଗିଆ ମେଘର ମାଳାଭଳି ଚମକୁଥିଲେ। ସେଠାରୁ ବାହାରି, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ବଳନ୍ତ ହୋଇ, ପୁଣି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। “ମୋ ପାଖରେ ଅସ୍ତ୍ର ନାହିଁ,” ଏହିପରି ଭାବି, ସେ ଏକ ବିଶାଳ ଗଦା ଧରିଲେ। ଏହାପରେ, ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ସହିତ ନଗରରୁ ବାହାରି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ବନର୍ଦ୍ଧ ସେନାକୁ ଅଗ୍ନିର ନିମିତ୍ତେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭସ୍ମ କରିଦେବା ଭଳି ଉଡ଼ାଇଦେଲେ। ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ଲାଗି ତୀବ୍ର ଭୋକ ନେଇ, ସେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବନର୍ଦ୍ଧ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମୃଗମର୍ମର ଭଳି ରାକ୍ଷସ, ବନର୍ଦ୍ଧ, ପିଶାଚ ଓ ଭାଲୁକୁ ଖାଇଲେ; ପ୍ରଧାନ ବନର୍ଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଲେ। ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ, ସେ ଏକ ହାତରେ ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି କିମ୍ବା ଅନେକ ବନର୍ଦ୍ଧ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଧରି, ସେମାନେକୁ ଶୀଘ୍ରତାରେ ମୁହଁରେ ପକାଇଦେଲେ। ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିରେ ଭିଜି ଥିବା ତାଙ୍କ ଦେହ ଏପରି ମାନେ ବନର୍ଦ୍ଧମାନେ ଖାଇଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବନର୍ଦ୍ଧମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଶରଣକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଦୃଢ଼ କ୍ରୋଧରେ ଚାରିପାଖରେ ଦୌଡ଼ି ବନର୍ଦ୍ଧମାନେ ଖାଉଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ବାହୁରେ ସାତ ଶତ, ଆଠ ଶତ, ବିଶି, ତିରିଶି ଓ ଏହିପରି ଅନେକ ବନର୍ଦ୍ଧ ଧରି ଖାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହ ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ରକ୍ତରେ ଲପେଟାଯାଇଥିଲା, ଅନ୍ତ୍ରର ମାଳା କାନରୁ ଝୁଲୁଥିଲା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାଢ଼ିରେ ତିନି ବଣ୍ଡର୍ଦ୍ଧମାନେ ଉପରେ ବଣ୍ଡ ଭଳି ଅସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଯମର ଭୟଙ୍କର ରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କରାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁସେନା ନାଶକ, କ୍ରୋଧରେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ସାତଟି ତୀର କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦେହରେ ଘୁସାଇଲେ, ପରେ ଅନ୍ୟ ତୀର ଉଠାଇ ମୁକ୍ତ କଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ରର ଆଘାତରେ ରାକ୍ଷସ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ଏହା ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଅଭରଣ ତୀରରେ ଢାକିଯାଇଲା, ଯେପରି ବାତାସ ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଘକୁ ଢାକି ଦିଏ। କଳିମ୍ବ ମାଳା ଭଳି କଳା ତୀରରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଦବାଯାଇ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଚମକେ, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ, ମେଘର ଗର୍ଜନ ଭଳି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଉପହାସ କରି କହିଲେ—“ଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଯମ ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ; ଭୟ ଛାଡ଼ି ଯେପରି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଛ, ତୁମ ଶୌର୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି। ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଦଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ିଆରେ ଦଢ଼ିଆ ଥାଏ, ସେ ମାନ୍ୟ ହୋଇଥାଏ; ତୁମେ ଯେଉଁପରି ମୁଖାମୁଖି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଉଛ, ତୁମ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ। ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏଇରାବତ ଉପରେ ଚଢ଼ି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଆସିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ଆଜି, ହେ ସୌମିତ୍ରି, ତୁମ ଯୁବା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଶୌର୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି; ମୁଁ ରାଘବଙ୍କ ନିକଟରୁ ଅନୁମତି ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ତୁମ ଶୌର୍ୟ, ବଳ ଓ ଉତ୍ସାହ ଦେଖି ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ବଧ କରିବା; ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ସମସ୍ତ ବଧ ହୋଇଯିବେ। ଏଠାରେ ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତିରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।” ଏପରି କହି, ସେ ରାକ୍ଷସ କିଛି ପ୍ରଶଂସାମିଶ୍ରିତ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ସୌମିତ୍ରି ହସି, ତାଙ୍କୁ ଏଉଁଠି ଅଧିକ କ୍ରୂର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ୍ୟ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଆଜି ତୁମ ଶୌର୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି। ଏଠି ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଅଟୁଟ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଅଛନ୍ତି।” ଏହା ଶୁଣି, ରାତିର ନିବାସୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କଲେ।