ପ୍ରବଳ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଯିଏ ଶକ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଧରିବା ପରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏହି ବନରାଜଙ୍କ ରାଜାକୁ ମାରିଦେଲେ, ଏହି ସମସ୍ତ ବନର ସେନା ଓ ରାମ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବେ।’ ସେତେବେଳେ ମକର୍ଦ୍ଧସେନା ଏପଟ-ଓପଟ ଭାଗିଯାଉଥିବା, ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନର ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ସୁଗ୍ରୀବ ଏଭଳି ଧରାଯାଇଛନ୍ତି, ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ କରିବି; ପାହାଡ଼ ସମାନ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି। ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ମାରି, ମୋର ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଦେହ ଭାଙ୍ଗିଦେଇ, ବନରାଜଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଇପାରିଲି, ତେବେ ସମସ୍ତ ବନର ଖୁସି ହେବେ। କିମ୍ବା, ସୁଗ୍ରୀବ ସ୍ୱୟଂ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବେ, ଯଦି ସେ ଦେବତା, ଅସୁର କିମ୍ବା ନାଗମାନେ ଧରିଥାନ୍ତି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ବନରାଜ ଏଉଁଠି ଅଚେତନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ। କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ହୁଷ୍ ହେଇଯିବେ, ଏବଂ ନିଜ ଓ ବନରମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଯାହା ଉଚିତ, ସେ କରିବେ। ଯଦି ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏବେ ମୁକ୍ତ କରିଦେଉଛି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ଆତ୍ମସମ୍ମାନର ହାନି ହେବ। ଏହିଯୋଗୁଁ, ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ତାଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ରମ ଦେଖିବି; ଏଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଛିଟିଯାଇଥିବା ବନରସେନାକୁ ଉତ୍ସାହ ଦେବି।’ ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ପୁଣିଥରେ ବନରସେନାକୁ ଏକତ୍ର କଲେ। ସେଠି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଧରି ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାଜପ୍ରାସାଦ, ମହଳ ଓ ଦ୍ୱାର ଉପରୁ ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତମ ଫୁଲ ବର୍ଷା କରି ସେଉଁଠି ସମ୍ମାନ କଲେ। ଏହି ରାଜପଥର ଶୀତଳତାରେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଚିଡ଼ା ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷା ହେଉଥିଲା, ଏହି ଶୀତଳତାରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ହୁଷ୍ ହେଲେ। ତେଣୁ, ସେହି ପ୍ରବଳ ବାହୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଅନେକ ଚିନ୍ତା କରି ରାଜପଥ ଦେଖିଲେ। ‘ମୁଁ ଏଭଳି ଧରାଯାଇଛି, ଏବେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି? ତଥାପି, ବନରମାନଙ୍କ ଲାଗି ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଆବଶ୍ୟକ, ତାହିଁ କରିବି।’ ଏପରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଆକସ୍ମିକ ହାତ ଦେଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦୁଇ କାନ୍ ଦଂତରେ ଚିବାଇଲେ, ନାକକୁ ଦଂତରେ କଟିଦେଲେ, ଏବଂ ପାଦରେ ତାଙ୍କର ପାଶ୍ୱ ଛିରିଦେଲେ। ଏଭଳି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କାନ ଓ ନାକ ଚିରିଯିବା, ଦଂତ ଓ ନଖରେ ଆଘାତ ପାଇଁ, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯିବା ଦେହରେ, ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଧରି ଭୂମିରେ ପଟକିଦେଲେ। ଭୂମିରେ ଏଭଳି ଚିଂହିଦିଆଯିବା ସତ୍ୱେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଏକ ବଳିଆ ଗୋଲା ଭଳି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ି ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଆସିଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏବେ କାନ ଓ ନାକ ବିହୀନ, ରକ୍ତରେ ଭିଜି, ଏକ ଝରଣା ବହୁଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ଭୟଙ୍କର ଦେହରେ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ପୁଣିଏଥରେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ମନ ଦେଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଦେହରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାର ଆଲୋକରେ ରଙ୍ଗା ମେଘମାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେଉଁଠି, ଶତ୍ରୁଦଳକୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ଏହି ଦେବଶତ୍ରୁ, କ୍ରୋଧରେ ଦହିଯାଉଥିବା, ପୁଣିଥରେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଧାଉଥିଲେ; ‘ମୋ ପାଖରେ ଅସ୍ତ୍ର ନାହିଁ’ ବୋଲି ଭାବି, ବଡ଼ ଗଦା ଧରିଲେ। ତା’ପରେ, ବିପୁଳ ଶକ୍ତିରେ ନଗରରୁ ବାହାରି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ବନରସେନାକୁ ଦେବଗ୍ନି ଭଳି ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ଲାଗି ଭୁଖା, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସେହି ଭୟଙ୍କର ବନରସେନା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯୁଦ୍ଧଭ୍ରମରେ ରାକ୍ଷସ, ବନର, ପିଶାଚ ଓ ଭାଲୁକାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇଦେଉଥିଲେ; ଯେପରି ଯମ ଶେଷକାଳରେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଗ୍ରସଣ କରନ୍ତି। ସେ ବଡ଼ ବଡ଼ ବନରମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇଦେଉଥିଲେ। କ୍ରୋଧରେ, ସେ ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି କିମ୍ବା ଅନେକ ବନର ଓ ରାକ୍ଷସକୁ ଏକ ହାତରେ ଧରି, ତୁରନ୍ତ ମୁଁହରେ ପକେଇଦେଉଥିଲେ। ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିରେ ଭିଜିଥିବା ଦେହରେ, ସେ ବନରମାନେକୁ ଖାଇଯାଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଖାଉଥିବା ସମୟରେ, ବନରମାନେ ଭୟରେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ବନରମାନେକୁ ଧାଇ ଧାଇ ଖାଉଥିଲେ। ତିନି ହଜାର, ଆଠ ଶ, ବିଶି, ତିରିଶି ଏଭଳି ଅନେକ ବନରମାନେକୁ ଧରି ଖାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ, ଅନ୍ତ୍ର ମାଳା ଦୁଇ କାନରେ ଝୁଲିଥିଲା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦଂତରେ ଶସ୍ତ୍ର ଝଡ଼ି ପଡ଼ୁଥିଲା—ଏକ ଭୟଙ୍କର କାଳ ଭଳି। ଏହି ସମୟରେ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଦଳ ନାଶକ, କ୍ରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଶୂରବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାତଟି ବାଣ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦେହରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ, ପୁଣି ଅନ୍ୟ ବାଣ ଧରି ଛାଡ଼ିଲେ। ସେହି ବିଶେଷ ଅସ୍ତ୍ରରେ କ୍ଲେଶିତ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରୋଷାବେଶରେ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମୟ ବର୍ମ ଏବେ ବାଣରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଘକୁ ବାୟୁ ଢାକିଦିଏ। କଳିମ୍ବା ଗୁଛ ଭଳି କଳା ବାଣ ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଏକ ମେଘାବୃତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ, ଅବହେଳା ସହ କହିଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ମେଘ ଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା—‘ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରିପାରିବେନି; ଭୟ ଛାଡ଼ି ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ତୁମେ ତୁମର ପ୍ରାକ୍ରମ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲ। ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭଳି ଦଢ଼ ରହିଥାଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଉଛି, ସେ ତ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ। ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏଇରାବତ ଉପରେ ବସି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବେ କେବେ ମୋ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇନାହାନ୍ତି।