ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ମାନ୍ୟତା ପାଇଥିବା ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀଙ୍କ କଥା କେବେ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିହେବ ନାହିଁ । ପ୍ରାଚୀନ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଏହା ଅସମ୍ଭବ,” କିନ୍ତୁ ଯାହାହେଉ, କିଛି ପ୍ରୟାସରେ ଆମେ ଯଜ୍ଞ ସଂଗଠିତ କରିପାରୁଛୁ । ତେଣୁ, ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତୁମେ ଏହି ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛ, ତୁମେ ତୁମ ନଗରକୁ ପୁନଃ ଫେରିଯାଅ । ଏହି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ତିନି ଲୋକର ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ, ହେ ରାଜନ ।” “ଆମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିପାରିବୁ?” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଏପରି କହିଲେ । ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଦୁଃଖିତ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ପୁନି ସେ କହିଲେ, “ମୋତେ ମୋର ପୁଜ୍ୟ ଗୁରୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଛନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ଖୋଜିବି । ହେ ତପସ୍ବୀମାନେ, ତୁମେ ମୋତେ ମାଫ କର ।” ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଶାପ ଦେଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇଯିବ ।” ଏହିପରି କହି ସେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ । ପରେ ରାତି କଟିବା ପରେ ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରିଲେ—ତାଙ୍କ ପିନ୍ଧା କପଡ଼ା କଳା, ଚର୍ମ କଳା, କେଶ ବିକୃତ । ରଗ ଚିରି ମାଳା, ଭସ୍ମ ଲେପନ, ଲୋହା ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ନାଗରିକମାନେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ । କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଏହି ରାଜା ଏକାକି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଧାରଣ କରି ଯାଉଥିଲେ । ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଃଖରେ ଜଳି ଚଳି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଫଳହୀନ ଦେଖିଲେ । ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୟାକ୍ଷୁଭିତ ହେଲେ ଏବଂ ଏହିପରି କହିଲେ, “ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ହେ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିର ରାଜନ, କାହିଁକି ଆସିଛ ?” ରାଜା ନମ୍ର ହସ୍ତେ କହିଲେ, “ମୋ ଗୁରୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଛନ୍ତି । ମୁଁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିନାହିଁ, ମୋତେ ଏହି ବିପରୀତ ଦୁଃଖ ମିଳିଛି । ମୋ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ । ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲି, ତଥାପି ଫଳ ମିଳିଲା ନାହିଁ; କେବେ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହିନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ କହିବି ନାହିଁ । ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର କ୍ଷତ୍ରିୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ବାହ କରିଛି; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି ଜନମାନେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ବଡ଼ମାନେ ମୋର ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ । ତଥାପି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ଭାଗ୍ୟ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ । ସବୁ କିଛି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ; ଭାଗ୍ୟ ହିଁ ପରମ ପଥ । ମୁଁ ତୁମ ଶରଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶରଣ ନେବି ନାହିଁ; ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାଗ୍ୟକୁ ବଦଳାଇଦିଅ ।” ଏଉଁ ସମୟରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଉନଷ୍ଟିଅଂଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କୁଶିକପୁତ୍ର, ଦୟାକ୍ଷୁଭିତ ହୋଇ ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ, “ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ସ୍ୱାଗତ, ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି । ମୁଁ ତୁମକୁ ଶରଣ ଦେଉଛି, ଭୟ କରନି, ହେ ରାଜନ ।” “ମୁଁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞସହାୟକମାନେ ଆହ୍ୱାନ କରିବି; ତାପରେ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବ । ତୁମ ଉପରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଆସିଛି, ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ, ଏହି ରୂପରେ ତୁମେ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବ । ଯେହেতୁ ତୁମେ ମୋ ନିକଟକୁ ଶରଣ ନେଇଛ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ସ୍ୱର୍ଗ ତୁମ ହାତରେ ।” ଏହା କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେଂକୁ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଆଦେଶ ଦେଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେଂକୁ ଡାକି କହିଲେ, “ମୋ ଆଦେଶରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ବସିଷ୍ଠ ସହିତ, ଏଠାକୁ ଆଣ । ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ଓ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ହୋମକାରମାନେଂକୁ ଆଣ; ଯେଉଁମାନେ ମୋ କଥା ଶୁଣି ଆସିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତୁ ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକଠା ହେଲେ । ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ନିଜ ମତ କହିଲେ, ଏବଂ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜଗଣ ଆସିଲେ । ସମସ୍ତ ଦେଶରୁ ସେମାନେ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ମହୋଦୟ ଛାଡ଼ି । ବସିଷ୍ଠବଂଶୀମାନେ କ୍ରୋଧରେ ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦ କହିଲେ, “କିପରି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ପୁରୋହିତ ହେବେ? ଦେବ ଋଷିମାନେ କିପରି ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରିବେ? ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିପରି ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବେ? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାକ୍ଷମାନେ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ?” ଏହିପରି ତୀବ୍ର କଥା କହି ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲି; ତଥାପି ସେମାନେ ମୋତେ ଅପମାନ କରୁଛନ୍ତି ।