ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଅଠାବନ୍ତମ ସର୍ଗର କଥା ଶୁଣ। ରାମ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ରୋଷଭରା କଥା ଶୁଣି, ମୁନିର ଶତପୁତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ ତୁମ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛ; ତେଣୁ କିପରି ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଶାଖାକୁ ଯାଇଛ? ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶରେ ଗୁରୁ ପୂଜାର୍ଥୀ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ; ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱବାଦୀଙ୍କ କଥା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ପ୍ରଭୁ ବଶିଷ୍ଠ କହିଥିଲେ, ‘ଏହା ଅସମ୍ଭବ’, ତଥାପି ଆମେ କିପରି ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛୁ। ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ; ତୁମ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଯାଅ। ପୂଜ୍ୟ ବଶିଷ୍ଠ ତିନି ଲୋକର ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ। ଆମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିପାରିବା? ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ— ‘ମୁଁ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ଗୁରୁପୁତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ପଥ ଚୟନ କରିବି। ତୁମେ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କର।’ ଏହି ଭୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ମୁନିପୁତ୍ରମାନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ— ‘ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବ!’ ଏପରି କହି ସେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ— କଳା ବସ୍ତ୍ର, କଳା ଚର୍ମ, ବିକୃତ କେଶ, ଚିରି ଚିରି ଜାମା ମାଳା, ଅଙ୍ଗର ଲେପ, ଲୋହାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ନାଗରିକମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ; କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଧର ଏହି ରାଜା ଏକାକି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମସଂୟମରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ସେ ଦିନ ରାତି ଦହି, ତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ନିଷ୍ଫଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ଦେଖି କୃପାଭାବିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ମହାତ୍ମା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୃପାଭାବରେ କହିଲେ— “ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ କେଉଁ ପାଇଁ ଆସିଛ? ଆୟୋଧ୍ୟାପତି, ଶାପଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇପଡ଼ିଛ। ଏହି ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାରେ କାହିଁକି ଆସିଛ?” ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ— “ମୋ ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗିଛନ୍ତି। ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ, ବିପରୀତ ଘଟିଛି। ମୋ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ। ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲି, ତଥାପି ଫଳ ମିଳୁନାହିଁ; କଦାଚିତ୍ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନାହିଁ, ଆଗକୁ କହିବି ନାହିଁ। ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରିଛି; ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରି, ଜନମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରିଛି। ମହାତ୍ମା ବୃଦ୍ଧମାନେ ମୋ ଆଚରଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ତଥାପି ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ବିଚାର କରେ— ଭାଗ୍ୟ ସର୍ବୋପରି, ମାନବ ପ୍ରୟାସ ନିର୍ଫଳ। ସବୁକିଛି ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଭାଗ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରମୁଖ ପଥ। ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ପାଇଥିବା ମୋ ପାଇଁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଦୟା କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶରଣ ନେବି ନାହିଁ, ମୋତେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଆପଣ ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଏହି ଭାଗ୍ୟକୁ ରୋଧ କରନ୍ତୁ।” ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଉନସାଠିଏ ସର୍ଗର କଥା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କୌଶିକପୁତ୍ର, ଦୟାଭାବରେ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପୀ ରାଜାଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ— “ହେ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ, ମୋ ଶିଶୁ, ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅଟୁଟ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଛି, ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ, ଯଜ୍ଞସାହାୟକମାନେ, ସମ୍ବଳିତ କରିବି; ତେବେ ତୁମେ ଯଜ୍ଞ କରିବାର ସଉଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ। ଏହି ଗୁରୁଶାପଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଅପବିତ୍ର ରୂପ ଆସିଛି, ଏହି ଦେହ ସହିତ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ। ମୁଁ ଭାବୁଛି ସ୍ୱର୍ଗ ତୁମ ହାତରେ, କାରଣ ତୁମେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛ।" ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀ ପୁତ୍ରମାନେଂକୁ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ନିର୍ଦେଶ ଦେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେଂକୁ ଡାକି କହିଲେ— “ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେଂକୁ, ବଶିଷ୍ଠ ସହିତ, ଆଣନ୍ତୁ। ସେମାନଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ଏବଂ ବେଦପାଠୀ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁମାନେଂକୁ ଆଣିବେ; ଯେଉଁମାନେ ମୋ କଥା ଶୁଣି ଆସିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତୁ।” ମୋର କଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଥିଲି, ତଥାପି ମୋର ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ ହେଲା ନାହିଁ; ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ, ତପୋବଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ନିଜ ମତ କହିଲେ; ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଆସିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେଶରୁ ସେମାନେ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ମହୋଦୟ ଦେଶରୁ କେହି ଆସିଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ବଶିଷ୍ଠମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିଲେ ଏବଂ କଠୋର କଥା କହିଲେ— “ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି— ଚଣ୍ଡାଳ ପାଇଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ କିପରି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ହେବ? ଦେବ ଋଷିମାନେ ଏହି ଯଜ୍ଞର ହବି କିପରି ଗ୍ରହଣ କରିବେ? ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିପରି ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆହାର ଭୋଜନ କରିପାରିବେ?” ଏପରି ଭାବେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ଦୁଃଖ, ତାଙ୍କର ଶାପ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କୃପା ଏହି ସର୍ଗରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ ହେଲା।