ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମହତ୍ମା ବୁଝାଇ ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ବସିଷ୍ଠ ଏହାକୁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହି ଦେଲେ । ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବା ଆଶାରେ, ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ । ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏକଶ ଜଣ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ସବୁଠି ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ଏବଂ ଅଟୁଟ ଚିତ୍ତ ଥିଲେ । ସେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଏକ ଏକ କରି ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ଲଜ୍ଜାଭାବରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ । ତା’ପରେ ହାତ ଯୋଡି ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁ ଆସିଛି, ଆପଣମାନେ ଆଶ୍ରୟଦାତା ହେବେ । ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ମୋତେ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଦୟାକରି ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ ।” ସେ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, “ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅଙ୍କୁ ମନରୁ ସମ୍ମାନ କରେ ନମସ୍କାର କରୁଛି; ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି । ମୋର କାମନା ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ଦୟାକରି ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ମନୋନିବେଶ କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରିପାରିବି । ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇ, ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନାହିଁ, ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଛଡ଼ି । ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ପୌରୋହିତ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାର୍ଗ, ତେଣୁ ଗୁରୁ ପରେ ଆପଣମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ ।” ଏଠାରେ କହାଯାଉଛି, ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲକାଣ୍ଡର ଅଠାବନ୍ତି ସର୍ଗ ଶୁଣ । ଏହିପରେ, ରାମ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧଭରା କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶତପୁତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ତୁମ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଶାଖା ପାଖକୁ କିପରି ଗଲେ? ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ପୌରୋହିତ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାର୍ଗ, ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀଙ୍କ କଥା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିହେବ ନାହିଁ । ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି କହିଛନ୍ତି, ‘ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ’; ତଥାପି ଆମେ କିପରି ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବୁ? ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ, ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ; ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଯାଅ । ବସିଷ୍ଠ ତିନି ଲୋକ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ, ରାଜନ୍ । ଆମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିପାରିବୁ?” ଏମିତି କ୍ରୋଧଭରା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ପୁନି କହିଲେ, “ମୁଁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇଛି । ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଉପାୟ ଖୋଜିବି । ଆପଣମାନେ କୁଶଳରହନ୍ତୁ, ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରି ଯାଉଛି ।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବା କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବ!” ଏହିପରେ ସେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏହିପରେ ରାତି ବିତିଲା । ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ରାଜା ଏକ ଚଣ୍ଡାଳର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, କଳା ଚର୍ମ, ବିକଳ ଚୁଳି, ଛିନ୍ନବିଛିନ୍ନ ଶୂନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ରର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅଙ୍ଗର ଲେପିଥିବା, ଲୋହାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିବା । ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୌରବାସୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ । କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ଏହି ରାଜା ଏକାକି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ । ଦିନ ରାତି ଦୁଃଖରେ ଜଳି, ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଦୟାଭାବରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଭଲ ରୁହ, ରାଜନ୍ । ଏ ଭୟାନକ ରୂପରେ କାହିଁକି ଆସିଛ ? ଆୟୋଧ୍ୟାଧୀଶ, ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇଛ ।” ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇଛି । ମୋର ଇଚ୍ଛା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଗଲା, ଦୟାକରି ଏହି ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାର୍ଥେ ମୋତେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତୁ । ମୁଁ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଛି, ତଥାପି ଫଳ ପାଉନାହିଁ; ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିନାହିଁ । ଦୁଃଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଛି, ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରି ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରିଛି । ବଡ଼ ବଡ଼ ବୃଦ୍ଧମାନେ ମୋର ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ମୁଁ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲି ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି । ତଥାପି ବୃଦ୍ଧମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହନ୍ତି; ମୁଁ ବିଚାର କରେ ଭାଗ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଫଳହୀନ । ସବୁ କିଛି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ, ଭାଗ୍ୟ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ । ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଦୟା ପ୍ରାପ୍ତିକାମୀ, ଦୟାକରି ମୋ ପାଇଁ କିଛି କରନ୍ତୁ, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ । ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ କିମ୍ବା ଶରଣ ଦେଖୁନାହିଁ; ଆପଣ ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଭାଗ୍ୟକୁ ଅଟକାଇଦିଅନ୍ତୁ ।” ଏଠାରେ କହାଯାଉଛି, ବାଲକାଣ୍ଡର ଉନଷଠି ସର୍ଗ ଶୁଣ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଦୟାଭାବରେ, ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ, “ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ସ୍୵ାଗତ ମୋ ଶିଶୁ; ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଧର୍ମପାଳକ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବି; ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ରାଜନ୍ । ମୁଁ ସମସ୍ତ ମହାନ ଋଷି ଓ ବୃତ୍ତିଶୀଳ ଯଜ୍ଞସାଧକମାନେଙ୍କୁ ଡାକିବି; ତା’ପରେ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବ । ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ଯେଉଁ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପ ତୁମେ ଧାରଣ କରିଛ, ଏହି ଦେହ ସହିତ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ।