ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗାଥାରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଚଉଷଠି ସର୍ଗ ପଢିବା ପାଇଁ ଆମେ ଆହ୍ୱାନ ମିଳୁଛୁ। ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଏକ ଅପରାହ୍ନ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ଅତିକାୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହୋଦର କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ମହୋଦର କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଅଭିମାନୀ, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ। ଏହି ଅଭିମାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହାଁ। ରାଜା କୁଏଁ ଠିକ୍ ଭୁଲ୍ ଜାଣିନାହାଁ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ; ତୁମେ କିନ୍ତୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରୁ ଅତି ଅଭିମାନୀ, ଏବଂ ସବୁବେଳେ କେବଳ କଥା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ ସ୍ଥାନ, ବୃଦ୍ଧି, ପତନ ଏବଂ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନର ଉପଯୁକ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବୁଝିପାରେ—ସେ ସ୍ବୟଂ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କେମିତି ତୁମେ କରୁଥିବା ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ—ଅବିଚାରିତ କଥା କହି, ପ୍ରବୀଣମାନଙ୍କ ସେବା ନ କରି? ତୁମେ ଯେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, ଏବଂ କାମକୁ ଅଲଗା କଥା ଭାବୁଛ, ତୁମେ ସ୍ବଭାବରୁ ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ବୁଝିବାର ଯୋଗ୍ୟତା ନାହିଁ। ସମସ୍ତ କାରଣ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତାହାର ସ୍ବଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ହୁଏ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଧର୍ମ ଏବଂ ଅର୍ଥ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଅଧର୍ମ ଏବଂ ଅନର୍ଥ କେବଳ କ୍ଷତି ଆଣିଥାଏ। ଲୋକେ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକର ଫଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏକ ଇଚ୍ଛାପରାୟଣ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ। ଏହିପରି, ରାଜା ଯାହା ମନରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛି, ସେହି ଆମର ପରାମର୍ଶ; ଏଠାରେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରେ କେଉଁଠି ଅଭିମାନ ଆଣିବା ଆବଶ୍ୟକ? ତୁମେ ଏକା ଏଗିଯିବା ପାଇଁ ଯେ ଉପାୟ କଥା କହିଛ, ତାହାର ଅସଂଗତି ଓ ଅଯୋଗ୍ୟତା କଥା କହିବି। ତୁମେ କିପରି ଏକା ରାଘବଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବେ, ଯିଏ ଜନସ୍ଥାନରେ ପୂର୍ବରୁ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛି? ତୁମେ ଦେଖୁନାହାଁ, ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏବେ ସହରରେ ନାହାଁନ୍ତି—ସମସ୍ତେ ଭୟଭିତ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଯେଉଁଠି ଏକ କ୍ରୋଧିତ ସିଂହ କିମ୍ବା ଶୟନ ନାଗକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା ପରି। କେଉଁଠି ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ରାମଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତୀ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ? ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଅପରାଜିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅନିଶ୍ଚିତ ରହିଛି—ଏକା ଏଗିଯିବା ମୁଁ ଅନୁମୋଦନ କରୁନାହିଁ। କେଉଁଠି ଏକ ସାଧାରଣ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଜୀବନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଝୁଝୁରିକୁ ନେଇ, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁକୁ ଦବାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବେ? ଓ ରାକ୍ଷସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ କିଏ ନାହିଁ, ତୁମେ କିପରି ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଶା କରୁଛ? ମହୋଦର, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କ୍ରୋଧିତ ମନକୁ ଏପରି କଥା କହି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱଭୟ ରାବଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏବେ ତୁମେ ଭାଇଦେହୀକୁ ଧରିଛ; ଏହି ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି? ଯଦି ଚାହୁଁଛ, ସୀତା ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁମର ଅଧୀନ ହେବେ। ମୁଁ ଏକ ଉପାୟ ଭାବୁଛି—ଯଦି ରାକ୍ଷସରାଜ ଆପଣଙ୍କ ମନକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ତେବେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ଦ୍ୱିଜିହ୍ୱା, ସମ୍ହ୍ରଦି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ବିତର୍ଦ୍ଦନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜଣେ—ରାମଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯାଉଛି। ଏବେ ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯିବା; ଯଦି ଆମେ ତୁମର ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଜୟ ଲାଗିପାରିବା, ତେବେ ଆଉ କୌଶଳ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଶତ୍ରୁ ରହିଯାନ୍ତି ଏବଂ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରିଯିବା, ତେବେ ଆପଣ ମନରେ ଭାବିଥିବା ଯୋଜନା ଅନୁଯାୟୀ ଆମେ ଚାଲିବା। ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରି ଆମେ ରାମଙ୍କ ନାମ ଅଙ୍କିତ ବାଣରେ ରକ୍ତରେ ବିଗ୍ରହ ହୋଇ ଆସିବା; ଏବଂ କହିବା, ‘ରାଘବ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆମେ ଭକ୍ଷିତ କରିଛୁ।’ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଧରିବା—ଆମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ। ତାପରେ ସହରରେ ଏହି ସମ୍ବାଦ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତୁ, ହାତୀ ପଛରେ ବସି, ରାମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସେନା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହାପରେ, ଆପଣ ନାମରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ନିଜ ସେବକମାନେକୁ ଭୋଗ, ଉପଚାର, ସୁଖ ଏବଂ ଧନର ଉପହାର ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ସମୟରେ ଅନେକ ମାଳା, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର, ତୀରଥିବା ସୁରା, ଯୋଧ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଉପହାର ଦିଅନ୍ତୁ; ଆପଣ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ପାନ କରନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ସହରରେ ଏହି ଉତ୍ସବ ଚାଲିଯିବ ଏବଂ ରାମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷିତ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ସମ୍ବାଦ ଚାଲିଯିବ, ତାପରେ ଆପଣ ଗୁପ୍ତରେ ଗଲେ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ଭୋଗ ଏବଂ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦେଇ ମନ୍ତ୍ରଣା କରନ୍ତୁ। ଏହି ଚଳ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ନୂତନ ଦୁଃଖ ଆଣି, ରକ୍ଷକ ବିହୀନ ଏବଂ ଅନିଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ସୀତା ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନ ହେବେ। ସେ ଚରିତ୍ରବାନ୍ତ ଭାର୍ତ୍ତା ହାରାଇ, ନିରାଶାରେ ଏବଂ ନାରୀମାନଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତାରେ, ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନ ହେବେ। ସେ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ସୁଖରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ଜାଣିବେ ଯେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରି ହିଁ ସୁଖ ମିଳିପାରିବ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁସରିବେ। ଏହି ଉଚିତ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି: ମୋର ଦେଖାରେ ତୁରନ୍ତ ଅପଦ ଆସିପାରିବ; ଏଠାରେ ଆପଣ ସଫଳ ହେବେ—ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ—ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଅକ୍ଷତ ରହିବ, ଅନିଶ୍ଚିତତା ନାହିଁ, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇ, ଆପଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଯଶ, ଶ୍ରେୟ, ଶ୍ରୀ ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତି ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ। ଏହିପରି ଚଉଷଠି ସର୍ଗ ଶୁଣିବା ପରେ, ପଞ୍ଷଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବରେ ଉପଦେଶ ଏବଂ ନିନ୍ଦା ଶୁଣି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମହୋଦରଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ, ତାପରେ ନିଜ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କୁ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ, ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।