ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି, ନିଜ ଜୀବନରେ ଅତି ଉଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ସେ ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ କରି, ନିଜେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ, ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ – ହବିଷ୍ପନ୍ଦ, ମଧୁଷ୍ପନ୍ଦ ଓ ଦୃଢନେତ୍ର – ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଥିଲେ। ଏହିଭଳି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ନିଜେ ଆସି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ – “ହେ କୁଶିକନନ୍ଦନ, ତୁମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତୁମେ ବିଜୟ କରିଛ। ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମକୁ ଏବେ ରାଜର୍ଷି ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲୁ।” ଏହିପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଓ ଦେବମାନେ ସେଠାରୁ ଆକାଶର ଅବସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ନିଜେ ଲଜ୍ଜା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଭାବିଲେ – “ମୁଁ ଏତେ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କଲି, ତଥାପି ସେମାନେ ମତେ କେବଳ ରାଜର୍ଷି ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ, ତାପରି ମହାଫଳ କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟାର ଫଳ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି ମନେ ହେଉଛି।” ଏପରି ଭାବି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୁନି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ବଂଶର ମହାନ ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଉପଜିଲା – “ମୁଁ ଏ ଦେହ ସହିତ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବି।” ସେ ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ବଶିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି କହିଲେ, “ଏହା କେବେ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।” ଏହିପରି ଉତ୍ତର ପାଇ ବିରକ୍ତ ହୋଇ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହାପରେ, ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ, ରାଜା ଗଲେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ, ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘଦୀନ ଧରି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏକ ସଂଖ୍ୟାରେ ଏକଶଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ବଶିଷ୍ଠପୁତ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ନମ୍ରତା ସହିତ ଶିର ନମାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ – “ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ ଶରଣ ଦିଅନ୍ତୁ। ମୋ ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ମୋତେ ନକ୍ଷ୍ୟେପ୍ତି କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏକ ମହାୟଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତ୍ବ ସମାନ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆପଣମାନେ ମୋ ପ୍ରଧାନ ପଥ। ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ବିନମ୍ରତାରେ ନମସ୍କାର କରୁଛି, ଦୟାକରି ଏହି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ।” ଏଠାରେ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଏକଶଏ ପୁଅ ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ – “ହେ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ, ତୁମ ଗୁରୁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ କିପରି ଆମ ନିକଟକୁ ଆସିଲା? ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ବଂଶରେ ଗୁରୁ ସେବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥ, ଏବଂ ତାଙ୍କ କଥା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରାଯିବ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ବଶିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି କହିଛନ୍ତି ଏହା ଅସମ୍ଭବ, ଆମେ କିପରି ଏହା କରିପାରିବା? ତୁମେ ଶିଶୁ ସ୍ଵଭାବର, ତୁମ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଯାଅ। ଗୁରୁ ତିନି ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ, ଆମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା?” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ, “ମୋତେ ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦୁଇଁଜଣେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ପଥ ଖୋଜିବି। ତୁମେ ମୋତେ ମାନ୍ୟ କର। ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିବି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବଶିଷ୍ଠପୁତ୍ରମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ – “ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବା!” ଏହିପରି କହି, ସେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ପରେ ରାତି ଶେଷ ହେବା ସହିତ, ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ – କଳା ପୋଶାକ, କଳା ଚର୍ମ, ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଚୁଲ, ଚିରା ଓ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, ଲୋହା ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିବା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ନାଗରିକମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ସ୍ଵୟଂ ନିୟମିତ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଥିବା, ଏକାକି ଚାଲିଗଲେ। ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଁଟି ଜଳିଥିବା ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟ ନେଇ, ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ଦେଖି, ଦୟାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁମେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛ? ରାମ, ଅୟୋଧ୍ୟାଧିପତି, ଶାପ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛ। କହ, କଣ ଚାହୁଁଛ?” ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ହାତ ଯୋଡି, ବିନମ୍ରତାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୋତେ ମୋ ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦୁଇଁଜଣେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ଯେ ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, ତାହା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ, ବିପରୀତ ଦୁଃଖ ମିଳିଛି। ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଏହି ଦେହ ସହିତ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବି। ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଛି, ତଥାପି ଫଳ ମିଳୁନାହିଁ। ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ କହିବି ନାହିଁ।” ଏଭଳି ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ଦୁଃଖ, ଦୟା ଓ ନିଷ୍ଠା ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୟାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା।