ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଘବ କୁଳର ମହାନ ନାୟକ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ରାଣୀ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲେ । ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ । ତିନି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ଏହି ତପସ୍ୟାର ଫଳରେ ତାଙ୍କର ତିନି ପୁଅ ହେଲେ—ହବିଷ୍ପଣ୍ଡ, ମଧୁଷ୍ପଣ୍ଡ ଓ ଦୃଢନେତ୍ର, ଯିଏ ମହା ରଥୀ ଥିଲେ । ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ—“ତୁମେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରାଜର୍ଷି ମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜୟ କରିଛ । ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମକୁ ରାଜର୍ଷି ଭାବେ ଜାଣୁଛୁ ।” ଏପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଗଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଚଲିଗଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଶୁଣି ଅଳ୍ପ ଲଜ୍ଜା ଓ ଦୁଃଖରେ ମନକୁ ଭାରି କରି ହେଲେ । ଏହି ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ଏତେ ତପସ୍ୟା କଲି, ତଥାପି ସେମାନେ ମୋତେ ମାତ୍ର ରାଜର୍ଷି ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ । ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ—ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଏହି ତପସ୍ୟାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ ।” ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୁନି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାନ ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ଉନ୍ନତି କରିଥିଲେ, ମନେ କଲେ—“ମୁଁ ଏ ଦେହ ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବି ।” ସେ ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଡାକି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ । ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା କହିଲେ—“ଏହା ଅସମ୍ଭବ ।” ଏହାରେ ନିରାଶ ହୋଇ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଏକ ଶତ ବସିଷ୍ଠପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ଧୀର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ସେ ମୌନ ଓ ଲଜ୍ଜା ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—“ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଆସିଛି, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଶରଣ ଦିଅନ୍ତୁ । ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ମୋତେ ନକରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ । ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ । ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ଭୂମିରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଆପଣମାନେ ପାଖରେ ଅନୁରୋଧ କରେ । ଆପଣମାନେ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏ ଦେହ ସହିତ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବି । ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆଉ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ । ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁ ପୂଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପରେ ଆପଣମାନେ ମୋର ଦେବତା ।” ଏଠାରେ, ବାଲକାଣ୍ଡର ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏକଶତ ପୁଅ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ—“ତୁମେ ତୁମ ସତ୍ୟବାଦୀ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ; ତେବେ କେମିତି ଆଉ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଶାଖାକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲ ? ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁ ପୂଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେଣୁ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା କହିଛନ୍ତି—‘ଏହା ଅସମ୍ଭବ’, ତଥାପି ଆମେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବା । ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ, ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଯାଅ । ଗୁରୁ ତିନି ଲୋକ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ, ଆମେ କେମିତି ତାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିପାରିବୁ ?” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ—“ମୁଁ ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ; ଏବେ ଆଉ ଉପାୟ ଖୋଜିବି । ଆପଣମାନେ ଶୁଭ ରହନ୍ତୁ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବସିଷ୍ଠପୁତ୍ରମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—“ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବ ।” ଏପରି କହି ସେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ । ପରେ ରାତି ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—କଳା ବସ୍ତ୍ର, କଳା ଚର୍ମ, ବିକରାଳ କେଶ, ଫଟା ମାଳା, ରାଖ ଲାଗିଥିବା ଦେହ, ଲୋହ ପରିଧାନ । ଏପରି ଦେଖି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ନଗରବାସୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ । ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଏକା ହୋଇ, ଅଗ୍ନିରେ ପିଡ଼ିତ ହେବା ପରି ଦିନ ରାତି ଜଳୁଥିଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ଦେଖି, ଦୟାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ । ସେ ମହାତ୍ମା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କହିଲେ—“ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାରେ ତୁମେ କେଉଁ କାମ ପାଇଁ ଆସିଛ ? ଆୟୋଧ୍ୟାପତି, ଶାପଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇଛ ।” ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି, ଯଥାଯଥ ଭାଷାରେ କହିଲେ—“ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ । ମୋ ଇଚ୍ଛା ଫଳିତ ହେଲା ନାହିଁ, ବିପରୀତ ଘଟିଗଲା । ମୁଁ ଏହି ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ଦୟାମୟ ।” ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଆଶା ଓ ଦୟାର ଅନୁଭୂତିରେ ଏହି କଥା ଘଟିଲା ।