ବିଶ୍வାମିତ୍ରଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠିଲା, ନିଜ ହାର ଚିନ୍ତା କରି କ୍ଷୁଦ୍ରତାରେ ବାରମ୍ବାର ନିଶ୍ୱାସ ଫେଲିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ରାଣୀଙ୍କୁ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଏକ ମହାତପସ୍ବୀ, ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ; ଏହା ପରେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ହବିଷ୍ପନ୍ଦ, ମଧୁଷ୍ପନ୍ଦ ଓ ଦୃଢନେତ୍ର, ଏକ ମହାରଥୀ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: “ତୁମେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ଜିତିଛ, କୁଶିକ ପୁତ୍ର। ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମକୁ ଏକ ରାଜର୍ଷି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିଛୁ।” ଏଭଳି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଚାଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଲଜ୍ଜାରେ ଏକାଉଁ ହେଇ ପାଲିଗଲେ। ଏତେ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ: “ମୁଁ ଏତେ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କଲି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନା ମାତ୍ର ରାଜର୍ଷି ଭାବରେ। ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ—ତପସ୍ୟାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି।” ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଉ କଠିନ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ଏକାନ୍ତ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତିଥିବା ଏକ ମହାପୁରୁଷ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧିକାରୀ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଚିନ୍ତା କଲେ: “ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବି, ଏବଂ ମୋ ଦେହ ସହିତ ଦେବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି।” ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି ନିଜ ଇଚ୍ଛା କୁ ଜଣାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା କହିଲେ, “ଏହା ଅସମ୍ଭବ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହୋଇ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନା ପାଇଁ, ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ସେଠିକୁ ଗଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଏକ ଶତ ଦୀପ୍ତିମାନ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ସମ୍ମାନ କରି, ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦାଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ପାଖରେ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ: “ମୁଁ ଆପଣମାନେ ପାଖେ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ଆସିଛି; ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଦୟାକରି ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ମୁଁ ଆପଣମାନେ ପାଖରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ଦୟାକରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନା ପାଇଁ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ଅଫିସିଏଟ୍ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ମୋ ଦେହ ସହିତ ଦେବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବି। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହୋଇ, ଆପଣମାନେ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ପୁରୋହିତ ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ତମ ଉପାୟ; ତେଣୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପରେ ଆପଣମାନେ ମୋର ଦେବତା।” ଏଠାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଅଠାବେଁ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏକ ଶତ ପୁଅମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ତୁମ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ, ଦୁଷ୍ଟ ମନବାଳା; ତେଣୁ କିପରି ଆଉ ଏକ ଶାଖାକୁ ଆସିଲେ? ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ପୁରୋହିତ ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ତମ ଉପାୟ; ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା କହିଛନ୍ତି—ଏହା ଅସମ୍ଭବ; ତଥାପି ଆମେ କିପରି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବି? ତୁମେ ଶିଶୁ, ରାଜା; ତୁମ ନିଜ ସହରକୁ ପଛକୁ ଯାଉ। ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ତିନି ଜଗତ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ, ରାଜା; ଆମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିପାରିବି?” ଏହି କ୍ରୋଧଭରା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ: “ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ; ଏବେ ଆଉ ଏକ ଉପାୟ ଖୋଜିବି। ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ଶୁଭେଚ୍ଛା।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭୟଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: “ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବା!” ଏହିପରି କହି, ସେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ରାତି ଶେଷ ହେଲା ପରେ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଲେ—କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କଳା ଚର୍ମ, ଚୁଲ ଖୁଲା, ଚିର ମାଳା, ଭସ୍ମ ଲଗାଇ, ଲୋହ ଗହଣା ପିନ୍ଧି। ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ନଗରବାସୀମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ; ଏକା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରାଜା, ଉତ୍ତମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦିନ ରାତି ଜଳି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଫଳହୀନ ରାଜାକୁ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ଦେଖି ଦୟାରେ ଭରିଗଲେ; ଏହି ଦୟାରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା, ଉତ୍ତମ ଧର୍ମବାନ୍, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ଭଲ ରହ; ଏଠିକି ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାରେ କାହିଁକି ଆସିଛ? ଆୟୋଧ୍ୟାର ନାୟକ, ଶୂର, ଶାପରେ ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇଛ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇଗଲେ। ହାତ ଜୋଡି, ରାଜା ଶବ୍ଦର ମହାପାଣ୍ଡିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହୋଇଛି।