କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଜେବେ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କର ବିଶାଳ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଦେଖିଲେ, ସେହି ପ୍ରାସାଦ ସୁନାର ଜାଲିରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ସୂର୍ୟଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲା। ସୂର୍ୟ ମେଘମାଳାକୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସେହି ରାକ୍ଷସନାୟକଙ୍କ ପ୍ରାସାଦକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଦୂରରେ ଏକ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ଭାଇଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯିବା ବେଳେ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭାରି ପଦଚାପରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା। ସେ ଭାଇଙ୍କର ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିବା ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ ଦଶଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦଶଗ୍ରୀବ ଖୁସି ହୋଇ ସହସ୍ରେ ଉଠି, ସେଉଁଠି ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ। ବଳଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଶୟନାସନରେ ବସି, ଭାଇଙ୍କ ପାଦକୁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ?" ରାବଣ ଖୁସି ହୋଇ ଉଠି ଭାଇକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆଦର ଦେଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଶୁଭ୍ର ଦିବ୍ୟାସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ସେଉଁଠି ବସିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଖି ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ସେ ରାବଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ହେ ରାଜା, ଏପରି ଆପତ୍କାଳୀନ ଆହ୍ୱାନ କାହିଁକି?" "ଏଠାରେ ତୁମର କଣ ଭୟ? କିଏ ମୃତ୍ୟୁର ଦ୍ୱାରେ ଅଛି?"—ଏପରି ଭାବେ ରାବଣ ତାଙ୍କ ରୋଷାନ୍ବିତ ଭାଇକୁ ପଚାରିଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ରୋଷଭରା ଚକ୍ଷୁରେ କହିଲେ—"ହେ ବଳଶାଳୀ, ତୁମେ ବହୁଦିନ ଶୟନ କରିଥିଲା। ମୁଁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରହି, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ହୋଇଥିବା ଭୟ ଜାଣିପାରିନଥିଲି। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ଯଶସ୍ବୀ ଏବଂ ସକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି ଆମର ମୂଳକୁ କାଟିଦେଉଛନ୍ତି। ଲଙ୍କାର ଅଟବୀ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖ। ବନରାଜୁ ମାନେ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ବନାଇ ସହଜରେ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି; ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ବନରାଜୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ମୁଁ କେବେ ବନରାଜୁମାନେ ବିନାଶ ହେଉଛନ୍ତି ବା ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଏହି ଭୟ ତେଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଆଜି ବିନାଶ କର। ଏହି ପାଇଁ ତୁମକୁ ଜାଗ୍ରତ କରାଯାଇଛି। ମୋର ସମ୍ପଦ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ନିକଟକୁ ଆସିଛି। ଲଙ୍କା ସହରକୁ, ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ବାକି ଅଛନ୍ତି, ରକ୍ଷା କର। ଭାଇ ପାଇଁ ଏହି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କର; ଏପରି ଆଗ୍ରହ ମୁଁ କେବେ ଅନ୍ୟ ଭାଇଙ୍କୁ କହିନଥିଲି। ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଦୁଇଁଜଣ ମଧ୍ୟରେ ଭାଇଚାରା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅଛି। ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାରମ୍ବାର ତୁମେ ବିଜୟ ହୋଇଛ। ତୁମେ ଦେବମାନେକୁ ବାଧା ଦେଇଛ, ଦାନବମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇଛ। ତେଣୁ ତୁମର ସମସ୍ତ ସାହସ ଓ ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମ ପ୍ରଦର୍ଶନ କର; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କେହି ନାହିଁ। ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କର; ତୁମ ତେଜରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘମାଳାକୁ ବାୟୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଥିବା ପରି ଭଙ୍ଗ କର।" ଏହିପରେ ତୁମେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ କର; ଏହି ସର୍ଗର କଥା ଶୁଣ। ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଏହି ବିଳାପ ଶୁଣି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ହସି କହିଲେ—"ଯେ ଅପରାଧ ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଦେଖିଥିଲୁ, ତାହା ଏବେ ତୁମେ ଅନୁଭବ କରୁଛ। ତୁମେ ଦୃତ ଭାବେ ଅପରାଧର ଫଳ ଭୋଗୁଛ; ଯେପରି ଅପକର୍ମୀ ନରକକୁ ପଡ଼େ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ବିଚାର ବିନା କରାଯାଇଥିଲା, କେବଳ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରୁ, ପରିଣାମ ଭାବିନଥିଲ। ଯେ ଶକ୍ତିରେ ଅଛି, ସେ ଯାହା ପ୍ରଥମେ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ପରେ କରେ, ଓ ପରେ କରିବାକୁ ଥିବା କାମ ପ୍ରଥମେ କରେ, ସେ ନ ଧର୍ମ ନ ଅଧର୍ମ ଜାଣିଥାଏ। ଅସମୟରେ, ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ କିମ୍ବା ବିପରୀତ କ୍ରମରେ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ବିଗଡ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଯଥାଯଥ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ହୋଇଥାଏ। ଯେ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହ ଅଲୋଚନା କରି ତିନି ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟର ପଞ୍ଚବିଧ ମିଶ୍ରଣ ନେଇଥାଏ, ସେଉଁଠିକ୍ ପଥରେ ଚାଲିଥାଏ। ଏବଂ ରାଜା, ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ, ଯଦି ଚୁକ୍ତି କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯାହା ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ମନେ ରଖି ଏବଂ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ବୁଝିଥାଏ। ଏହି ତିନିଟି ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଯଥାସମୟରେ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ମିଶି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ରାଜା କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରିନଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟର୍ଥ। ସମ୍ମିଳନ, ଦାନ, ଭେଦ, ସମୟୋପଯୋଗୀ ପରାକ୍ରମ ଓ ମୈତ୍ରୀ—ଏହି ଦୁଇଟିର ଉଚିତ ଅନୁଚିତ ଜାଣିବା ଦରକାର। ଯେ ଜନ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଅଲୋଚନା କରି ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମକୁ ସମୟୋପଯୋଗୀ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ଏଠି ସଂସାରରେ କେବେ ବିପଦ ଦେଖିନଥାଏ। ରାଜା ଉପକାରର ସମ୍ପର୍କ ଦେଖି, ଧନର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଓ ଜ୍ଞାନରେ ବସିଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ତୁମତି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ ନିର୍ଭୟତାରୁ କଥା କହିବାକୁ ଚାହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଜ୍ଞାନୀ, ଧନ ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧି ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ କଥା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଭୟତାରୁ ଉପକାର ଭାବରେ କ୍ଷତିକର କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମନ୍ତ୍ରଣାରୁ ବାହାର କରିଦେବା ଦରକାର, କାରଣ ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଶତ୍ରୁମାନେ ସହ ମିଶି, ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇ ମାଲିକଙ୍କୁ ବିନାଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ।" ଏହିପରି ଗଭୀର ଉପଦେଶରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କ ଅଭିମାନ ଏବଂ ଅବିଚାର ଦୁଃଖର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।