ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିଲେ ଯେ, ଭୟଭୀତ ଭାବରେ ବାନର ସେନା ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଚିଉଁଡ଼ିଯାଉଛି ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ସେନା ସଶକ୍ତ ହେଉଛି। ଏହି ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ଚମତ୍କୃତ ହେଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଏହି ଲଙ୍କାରେ ପର୍ବତ ସଦୃଶ, ମୁକୁଟଧାରୀ, ସିଂହ ଦୃଷ୍ଟିଶାଳୀ, ବିଜୟୀ ଏ ଶୂର କିଏ? ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ପୁରଣ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଭୂମିରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଧ୍ୱଜାପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବନର ସେନା ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗକୁ ପଳାଇଯାଉଛି। କହ, ଏ ମହାପୁରୁଷ କିଏ? ଏ ରାକ୍ଷସ, କି ଅସୁର? ଏପରି ଅପୂର୍ବ ଚରିତ୍ର ମୁଁ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ।” ବିଭୀଷଣ, ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବଳରେ ଅପରିମିତ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରାକ୍ଷସ ନାହିଁ। ଏହି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବୈବସ୍ୱତ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ କରିଛନ୍ତି। ସେ ହଜାର-ହଜାର ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ସର୍ପ, ରକ୍ତପାୟୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଵିଦ୍ୟାଧର ଏବଂ କିନ୍ନରମାନେଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଶ କରିଛନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ମାରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ବଳ, ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଏବଂ ଆକୃତି ଦେଖି ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଇଯାଉଥିଲେ। ସ୍ୱଭାବତଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯେଉଁ ବରଦାନରୁ ଶକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟତମ। ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ, ଭୋକା ହୋଇ, ସେ ହଜାର-ହଜାର ପ୍ରାଣୀ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭୟାନକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ଘଟଣାଟି ତାଙ୍କୁ କୁହିଲେ। ତେଣୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ। ବଜ୍ର ଆଘାତ ଲାଗିବା ସହିତ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କଲେ, ଯାହା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଆଉ ଅଧିକ ଭୟଭୀତ ହେଇଗଲେ। ପରେ, କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ହୋଇ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏୟାରାବତ ହାତୀର ଦାନ୍ତ ଉଖଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଛାତିରେ ଆଘାତ କଲେ। ଏହି ଆଘାତରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତିପିଯାଇଲେ। ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ଦାନବ ନିରାଶ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ତେବେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଲୋକମାନେ ସମେତ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ଲୋକଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ, ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ, ଆଶ୍ରମ ଧ୍ଵଂସ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ଅପହରଣ ଯଦି ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ, ଶୀଘ୍ରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବ।” ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି କିଛି କ୍ଷଣ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ପରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଧ୍ଵଂସ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛ; ଏହିଠାରୁ ଆଜିଠାରୁ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ନିମନ୍ତେ ଶୁଅଛ।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହା ଦେଖି ରାବଣ ବିସ୍ମିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ—“ଫଳ ଧରୁଥିବା ସୁନ୍ଦର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଗଛକୁ କାଟିଦିଆଯାଏ; ଏପରି ତୁମେ ନିଜ ପଉତାକୁ ଶାପ ଦେଉଛ, ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଅସତ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଶୁଏବା ନିଶ୍ଚିତ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଶୁଅ ଓ ଜାଗ୍ରତ ହେବାର ଏକ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତୁ।” ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ସେ ଛଅ ମାସ ଶୁଅବେ, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଜାଗିବେ। ଏହି ଗୋଟିଏ ଦିନ ସେ ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୁଧାରେ ଭୂମିରେ ଘୁରିବେ ଏବଂ ମୁଖ ଖୋଲି ଜଗତକୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଭକ୍ଷଣ କରିବେ।” ଏଭଳି ଅପମୃତ୍ୟୁରେ ପଡ଼ିଥିବା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏବେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ଏହି ରାବଣ ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ ଭୟଭୀତ। ଏହି ଭୟାନକ ବୀର ଏବେ ଶିବିରରୁ ବାହାରି, କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ହୋଇ ବନରମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଛନ୍ତି। ଆଜି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବନରମାନେ ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧରେ ଏତେ କ୍ରୁଧିତ ଥିବା ସେଙ୍କୁ ବନରମାନେ କିପରି ସାମ୍ନା କରିବେ? ସମସ୍ତ ବନରମାନେଙ୍କୁ ଏହି ଖବର ଦିଅ—ଏହା ଏକ ଭୟାନକ ଯନ୍ତ୍ର ଉପସ୍ଥାପିତ। ଏହିଥିରେ ଅବଗତ ହେଲେ ବନରମାନେ ଭୟହୀନ ହେବେ। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ଓ ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି ରାମ ନୀଳଙ୍କୁ ଆଦେଶ କଲେ—“ଯାଅ, ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ। ଲଙ୍କାର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ଓ ପଥ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର। ପର୍ବତ ଶିଖର, ଗଛ ଏବଂ ପାଷାଣ ଏକଠା କର। ସମସ୍ତ ବନରମାନେ ହାତରେ ପର୍ବତ ଧରି ସଜ୍ଜ ହେଉ।” ରାଘବଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ନୀଳ ବନରସେନାକୁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ତା’ପରେ ଗଭାକ୍ଷ, ଶରଭ, ହନୁମାନ ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦ ପର୍ବତ ଶିଖର ଉଠାଇ ଦ୍ୱାର ନିକଟକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ବିଜୟୀ ବନରମାନେ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରିଲେ। ଏପରି, ଗଛ ଏବଂ ପର୍ବତ ଶିଖର ଧରିଥିବା ଏହି ଭୟାନକ ବନରସେନା ପର୍ବତ ନିକଟରେ ବଡ଼ ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏଉଁପରି ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ, ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ବାଉନ୍ସିଠିଆଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ନିଦ୍ରା ଓ ମଦରେ ବିମୂଢ଼ ଏହି ରାକ୍ଷସ-ଶିଂହ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ରାଜପଥରେ ଶୋଭାୟମାନ ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଉଥିଲେ। ହଜାର-ହଜାର ଅପରାଜୟ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ଘରଘରୁ ଫୁଲ ବର୍ଷା ହେଉଥିଲା।