ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାମାୟଣର ଏହି ଅଂଶରେ, ହନୁମାନଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଦୈତ୍ୟୀ ଦେଖିବା, ଛାୟା ଧରିବା ଦୈତ୍ୟ ସହ ମୁକାବିଲା, ସିଂହିକାଙ୍କ ନାଶ, ଲଙ୍କା ଓ ମଲୟ ପର୍ବତ ଦେଖିବା—ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲା। ହନୁମାନ ରାତିରେ ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏକା ଏକା ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ପାନୀୟ ଭୂମିକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ରକ୍ଷିତ ପରିବେଷ ଦେଖିଲେ। ସେ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦେଖିଲେ, ଅଶୋକ ବାଟିକାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କୁ ପରିଚୟ ଦେଇଲେ, ସୀତାଙ୍କ ସହ କଥା କଲେ, ଦୈତ୍ୟୀମାନେ ଭୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ତ୍ରିଜଟାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ମଣି ଦେଇଲେ, ଗଛ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ଦୈତ୍ୟୀମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇ ଗଲେ, କିଙ୍କରମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ପବନପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପକାଇ ନିଆଯାଇଲା, ଲଙ୍କାକୁ ଅଗ୍ନି ଦେଇ ଭୟଙ୍କର ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ କଲେ, ଫେରି ଆସିଲେ, ମଧୁ ନେଲେ। ହନୁମାନ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କଲେ, ସୀତାଙ୍କ ମଣି ଦେଇଲେ, ସମୁଦ୍ର ସହ ମିଳିଲେ, ନଳ ର ବ୍ରିଜ୍ ତିଆରି କଲେ। ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ପାର ହେଲେ, ଲଙ୍କାରେ ରାତିରେ ଅଟକା ହେଲେ, ବିଭୀଷଣ ସହ ମିଳିଲେ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ଉପାୟ ଦେଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ନାଶ, ମେଘନାଦଙ୍କ ପରାଜୟ, ରାବଣଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ନଗରରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଲା। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦେଖିବା, ଅୟୋଧ୍ୟା ଯାତ୍ରା, ଭରଦ୍ୱାଜ ସହ ମିଳିଲା। ପବନପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦୂତି ଭାବେ ପଠାଇଲେ, ଭରତ ସହ ମିଳିଲେ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଶୁଭ ଅବସର, ସମସ୍ତ ସେନା ବିଦାୟ, ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ପଠାଇଦେଲେ। ଏହା ଛଡ଼ା ଯେ ଯେ ଘଟଣା ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଭୂମିରେ ଆସିଥିଲା, ସେ ସବୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀମାନ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ପଠନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହା ବାଲକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ। ପୂଜ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା, ଯେଉଁଥିରେ ରାମ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପାଇଥିଲେ, ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ରଚିଥିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ୨୪,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ, ୫୦୦ ସର୍ଗ, ଛଅ କାଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତର କାଣ୍ଡ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଏହି ମହାକାବ୍ୟ ନିର୍ବାହ କରି, ଭବିଷ୍ୟତ ଘଟଣା ସହିତ, ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହା କିଏ ପଠିବେ?' ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ କୁଶ ଓ ଲବ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମିକ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସୁମଧୁର କଣ୍ଠ ଓ ଅଶ୍ରମରେ ବସିଥିଲେ। ସେମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମତି ଥିବାରୁ, ବାଲ୍ମୀକି ଏହି କବିତା ଶିଖାଇଲେ, ବେଦର ସମ୍ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ତପସ୍ୱୀ ବାଲ୍ମୀକି ଏହି ରାମାୟଣ କବିତା ରଚିଲେ, ସୀତାଙ୍କ ମହାକଥା ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପୁତ୍ର ରାବଣଙ୍କ ନାଶ ରେ ନିର୍ବାହ କଲେ। ଏହି କବିତା ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଗାୟନ ପାଇଁ ମଧୁର, ତିନି ଚନ୍ଦ, ସାତ ମାପ, ତାଲ ଓ ଝଙ୍କାର ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଏହି କବିତାରେ ଏକାଧିକ ଭାବ—ପ୍ରେମ, କରୁଣା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ପାରାକ୍ରମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବର ଭରିଛି; ଦୁଇ ଭାଇ ଏହା ଗାଇଥିଲେ। ସଙ୍ଗୀତ ଓ ସ୍ୱର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୁମଧୁର କଣ୍ଠ ଥିବା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସୁନ୍ଦର ଓ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କହୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଇ ମୂର୍ତ୍ତି ଭଳି ଲଗୁଥିଲେ। ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଏହି କଥାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ଅଧିଗମ କରି, ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉଚ୍ଚାରଣରେ କବିତା ଗାଇଲେ। ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଏବଂ ଶୁଭ ମନ୍ଦ ସାଧୁମାନେ ଏହି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖି, ଏହି କବିତା ଗାଇଥିଲେ। ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ହେଲେ। ସେମାନେ 'ଉତ୍ତମ! ଉତ୍ତମ!' ବୋଲି ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରି ଯାଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଭରି ହେଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇ କୁଶୀଳବ ଗାୟକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—'ଆହା, ଏହି ଗୀତର ମଧୁରତା, ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟଧିକ ଚମତ୍କାର!' ଏହି ଘଟଣା ବହୁ ପୁରୁଣା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ପାଖରେ ଦେଖୁଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରିଲେ; ଦୁଇ ଭାଇ ଏହି କଥାକୁ ଅପୂର୍ବ ଭାବରେ ଗାଇଥିଲେ। ଏକାଠି ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ମଧୁର ଏବଂ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୀତରେ ଗାଇଲେ; ଏଭଳି, ତପସ୍ୱୀମାନେ ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ ଅଧିକ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅପୂର୍ବ ମଧୁରତାରେ ଗାଇବା ସମୟରେ, ଏକ ଆନନ୍ଦିତ ଋଷି ନିକଟରେ ଥିବା ଜଳପାତ୍ର ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଚାମର ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ଏକ କୃଷ୍ଣ ମୃଗଚର୍ମ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଉପବୀତ ଦେଲେ। ଏକ ଜଳପାତ୍ର ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ମୁଞ୍ଜ ଗୁପ୍ତି ଦେଲେ; ଏକ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଏକ କୌପୀନ ଦେଲେ। ଏକ ଋଷି କୁଟାର ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ଏକ କାଷାୟ ଚୀର ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଚାମର ଦେଲେ। ଏକ ମୁଣ୍ଡ ତାଲି ଏବଂ କାଠ ରସି ଦେଲେ; ଏକ ଋଷି ଧାରଣ ପାତ୍ର ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଜଳ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଲେ। ଏକ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ, କିଛି ଋଷି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ସମସ୍ତ ସତ୍ୟବାଦୀ ଋଷିମାନେ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଲେ—'ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଋଷି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛନ୍ତି।' ଏହି କବିତା କବିମାନଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଆଧାର, ନିୟମିତ ଅନୁକ୍ରମରେ ନିର୍ବାହ; ଏହି ଗୀତ ସମସ୍ତ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ୱାରା ଗାଇଯାଉଛି। ଏହି କବିତା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ, ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, ଶୁଣିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଏ; ସମସ୍ତ ଜାଏଗାରେ, ଦୁଇ ଗାୟକ ଯେଉଁଠି ଗାଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ।