ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଆସିଲା, ସେ ତାହାକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଶୋଷଣ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାହଜନକ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଯେ, ତିନି ଲୋକ ଭୟଭୀତ ଓ ବିମୂଢ଼ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦେହର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋମକୁପରୁ ଧୂମ ଶୂନ୍ୟ, ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କିରଣ ବିସ୍ଫୁରିତ ହେଉଥିଲା। ତାଙ୍କ ହାତରେ ଉଠାଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଧୂମ ଶୂନ୍ୟ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁର ଦଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି କହିଲେ: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଅପରାଜୟ। ତୁମ ତେଜ ଏବଂ ଧୈର୍ୟ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ରକ୍ଷିତ ହେଉ।" ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ, "ତୁମ ଦ୍ୱାରା ବଳଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ଅହଂକାର ଦଳିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ତୁମର ଶକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅପରାଜୟ, ଜଗତ ଭୟମୁକ୍ତ ହେଉ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହରାଇ ଯାଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କହିଲେ: "କ୍ଷତ୍ରିୟର ବଳ କିଛି ନୁହେଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପୋବଳ ହିଁ ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି। ଏକ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମୋର ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ନାଶ ହୋଇଗଲା।" ଏହି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ନିଜ ମନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି କହିଲେ: "ମୁଁ ଏବେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରିବି, କାରଣ ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ସମ୍ଭବ।" ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଉଥିବାବେଳେ, ନିଜ ବିଫଳତାକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହ ତାଙ୍କ ରାଣୀଙ୍କୁ ନେଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରିଲେ। ସେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ନିଜକୁ ସଂଯମ ରେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ପୁଅମାନେ ହେଲେ—ହବିଷ୍ପଣ୍ଡ, ମଧୁଷ୍ପଣ୍ଡ ଓ ଦୃଢ଼ନେତ୍ର ନାମକ ମହାରଥୀ। ଏହିପରି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ପରେ, ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ଜଗତପିତା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: "ତୁମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରାଜର୍ଷିମାନେ ଅଧିକୃତ ହୋଇଛନ୍ତି, ହେ କୁଶିକନନ୍ଦନ। ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମକୁ ରାଜର୍ଷି ଭାବରେ ଜାଣୁଛୁ।" ଏହିପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଉପାଧି ଶୁଣି କିଛି ଲଜ୍ଜା ଏବଂ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ଏହି ଅଭିମାନ ଓ କ୍ରୋଧରେ, ସେ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କଲି, ତଥାପି ମୋତେ କେବଳ ରାଜର୍ଷି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ତପସ୍ୟାର କିଛି ଫଳ ନାହିଁ।" ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଉ ଅଧିକ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ତିନିକୁଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଯିଏ ଏକ ନାମୀ ବନ୍ଶବଢ଼ାଇବା, ଭାବିଲେ: "ମୁଁ ଏହି ଦେହ ସହିତ ଦେବସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି।" ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି କହିଲେ: "ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ କାଛକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସେଉଁଠି ଏକ ଶତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଧୈର୍ୟ୍ୟଶୀଳ ବସିଷ୍ଠପୁଅମାନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ନମ୍ରତା ସହ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ଆସିଛି, ଆପଣମାନେ ଆଶ୍ରୟଦାତା, ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନ୍ତୁ। ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ମୋତେ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏକ ମହାୟଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଦୟାକରି ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ମୁଁ ଗୁରୁପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରତି ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ରଖି, ଆପଣମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ଆପଣମାନେ ମନୋଯୋଗ ସହିତ ମୋର ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଏହି ଦେହ ସହିତ ଦେବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବି। ବସିଷ୍ଠ ମୋତେ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଛଡ଼ା ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଗୁରୁ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମାର୍ଗ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପରେ ଆପଣମାନେ ମୋର ଦେବତା।" ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏକ ଶତ ପୁଅ, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ: "ତୁମ ଗୁରୁ ସତ୍ୟବାଦୀ ବସିଷ୍ଠ ତୁମକୁ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ କିପରି ତୁମେ ଆଉ ଏକ ଶାଖାରେ ଆସିଲ? ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁମାନେ ପାଇଁ ଗୁରୁ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାର୍ଗ, ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀଙ୍କ କଥା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି କହିଛନ୍ତି, 'ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ', ତଥାପି ଆମେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବା। ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ, ତୁମ ନିଜ ରାଜଧାନୀକୁ ଫେରିଯାଅ। ବସିଷ୍ଠ ତିନିଁ ଲୋକ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ, ଆମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିପାରିବୁ?" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ: "ମୁଁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଓ ଗୁରୁପୁତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଉପାୟ ଖୋଜିବି। ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।" ଏହି ଭୟଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବା କଥା ଶୁଣି, ବସିଷ୍ଠପୁଅମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।