ଏକ ସମୟର କଥା, ରାମ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖରେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ନେଇ ଆସିଲା। ଏହି ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରିଦେଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଶୋଷିତ ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ପରିଣତ ହେଲା, ଏହା ତିନି ଲୋକକୁ ଭମ୍ରାଣ୍ତ କରିଦେଲା। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦେହର ଏକେକ ରୋମକୁପରୁ ଧୂଆଁ ହୀନ ଅଗ୍ନିର ଦୀପ୍ତି ମାନେ ଫୁଟିଉଠିଲା। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ହାତରେ ଉଠିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନିର ଦଳ ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା, ଯାହା ଯମଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେତେବେଳେ ଋଷିମାନେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ—"ତୁମର ଶକ୍ତି ଅଫଳ ନୁହେଁ, ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ; ତୁମର ଦୀପ୍ତିକୁ ତୁମର ଚମକରେ ରକ୍ଷା କର।" "ତୁମ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ତୁମ ଶକ୍ତି ସର୍ବୋପରି ଏବଂ ଅଫଳ ନୁହେଁ—ଲୋକମାନେ ଭୟମୁକ୍ତ ହେଉ।" ଏପରି ଉଚ୍ଚାରିତ ହେବା ପରେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ବସିଷ୍ଠ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ପରାଜିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ବାସ ନେଇ କହିଲେ, "କ୍ଷତ୍ରିୟର ଶକ୍ତି ଉପରେ ଦୁଃଖ, ବୈରାଗ୍ୟର ଶକ୍ତି ହିଁ ଏକା ଶକ୍ତି। ଏକ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମୋର ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।" ଏହା ଭାବି, ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ମନକୁ ସଂଯମ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜେ କହିଲେ, "ମୁଁ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଏକା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବାର କାରଣ।" ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ସତ୍ତାବନ୍ନ ସର୍ଗର କଥା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ନିଜ ପରାଜୟର ଦୁଃଖରେ ହୃଦୟ ଜଳିଯାଇ, ବାରମ୍ବାର ନିଶ୍ବାସ ନେଇ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରି, ନିଜେ ନିୟମିତ ରହି, ସେ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହା ପରେ, ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ହବିଷ୍ପଣ୍ଡ, ମଧୁଷ୍ପଣ୍ଡ ଓ ଦୃଢନେତ୍ର, ଏହି ମହାରଥୀ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରଜାପତି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ତପସ୍ୟାରେ ରାଜା ଋଷିମାନଙ୍କର ଲୋକ ଜିତିଛ।" "ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମକୁ ରାଜା ଋଷି ଭାବେ ଚିହ୍ନିଛୁ।" ଏପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଦେବମାନେ ଏକଠି ଚାଲିଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ସମ୍ମାନ ନେଇ କିଛି ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, "ମୁଁ ବହୁତ ତପସ୍ୟା କରିଛି, ତଥାପି ମୋତେ ରାଜା ଋଷି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିଛନ୍ତି।" "ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ—ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏଠାରେ ତପସ୍ୟାର ଫଳ କିଛି ନାହିଁ।" ଏହି ଭାବରେ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଏହି ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମରୁପୀ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ଶତ୍ୟପାଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମିତ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ବୃଦ୍ଧିକାରୀ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଭାବିଲେ, "ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବି।" "ମୁଁ ନିଜ ଦେହ ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶ ପାଇବି।" ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା କୁ ଜଣାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା କହିଲେ, "ଏହା ଅସମ୍ଭବ।" ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ହେବା ପରେ, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ତାହା ପରେ, ଏହି କାମ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ, ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଦୀପ୍ତିମାନ ରାଜା, ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଏକ ଶତ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଏବଂ ଦୃଢ ଚିତ୍ତ। ସେ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଲଜ୍ଜା ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦାଉଁ ହେଲେ। ହାତ ଜୋଡି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ ପାଇବାକୁ ଆସିଛି, ଆଶ୍ରୟ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ।" "ମୁଁ ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ପାଇଛି; ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ।" "ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଆପଣମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ ଅଟଳ, ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାକୁ ବିନତି କରୁଛି।" "ମୋର କାମ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ, ଆପଣମାନେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଲୋକ ପାଇପାରିବି।" "ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ପରେ, ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ପଥ ଦେଖୁନାହିଁ, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଆପଣମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଏକାମାତ୍ର ଉପାୟ।" "ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ, କୁଳପୁରୋହିତ ହିଁ ସର୍ବୋପରି ପଥ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପରେ, ଆପଣମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ।" ଏଠାରେ ଆଉ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ବାଲକାଣ୍ଡର ଅଠାଉଁ ସର୍ଗ। ରାମ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଶୁଣି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଏକ ଶତ ପୁଅମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ତୁମର ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ହୋଇଛ; କିପରି ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଶାଖାକୁ ଯାଇଛ?" "ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ, କୁଳପୁରୋହିତ ହିଁ ସର୍ବୋପରି ପଥ; ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶତ୍ୟବାଦୀ କଥାକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ।" "ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା କହିଛନ୍ତି, 'ଏହା ଅସମ୍ଭବ'; ତଥାପି ଆମେ କିପରି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବା?" "ତୁମେ ଶିଶୁ ଭଳି; ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଯାଅ। ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ତିନି ଲୋକ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ, ରାଜା।" "ଆମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିପାରିବା?" ଏହି କ୍ରୋଧିତ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ପୁନି କହିଲେ, "ମୁଁ ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ପାଇଛି, ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କର ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି।" ଏଭଳି ମହାତ୍ମାମାନେ, ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନୟ ରଖି, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଦେଲେ।