ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏହି ମହାନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତଘ୍ନୀ ବଜ୍ରପାତ ଭଳି ଏକ ତୀର ନିକ୍ଷେପ କଲେ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ଦୁଇ ବାହୁ ମଧ୍ୟରେ ତାହା ଘାତ କଲେ । ଏହି ଘାତ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗଣିତ ବଜ୍ର ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଅଚଳ ଥାଏ, ସେ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଏହି ଘାତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଥିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଧନୁ ହାତରୁ ପଡିଗଲା । ରାବଣଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅସ୍ତିର ଦେଖି, ରାମ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକୃତି ତୀର ତୁଳିଲେ ଏବଂ ତାହା ସହିତ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଶୂର୍ଯ୍ୟ-ସମ ମୁକୁଟ କାଟିଦେଲେ । ମୁକୁଟ ହରାଇ, ତେଜ ହରାଇ, ଶୂନ୍ୟ ସ୍ନେହ ଏବଂ ଗର୍ବ ବିନା, ସେ ରାବଣ ଏକ ବିଷହୀନ ସର୍ପ, ଅଲୋକିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ଏଥିରେ ରାମ ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ— “ତୁମେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ; ତୁମ ଦୂତ, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ମୋ ହାତରେ ମରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛ । ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ଅତିଶୟ କ୍ଲାନ୍ତ, ତେଣୁ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିବି ନାହିଁ । ଲଙ୍କାକୁ ଯାଅ, ଶକ୍ତି ସଞ୍ଚୟ କର, ପୁନି ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏବଂ ରଥାରୁ ଆସ; ତାପରେ ମୋର ପ୍ରଭାବ ଦେଖିପାରିବ ।” ଏହିପରି ଉପାଲୋକନ ଶୁଣି, ଗର୍ବ ଓ ଆନନ୍ଦ ହରାଇ, ଧନୁ ଛିନ୍ନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ମୃତ, ମହାମୁକୁଟ ଭଙ୍ଗ, ରାବଣ ଦ୍ରୁତ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ଏପରି ପରାଜୟ ଦେଖି, ରାମ ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ଥିବା ବନରାଜ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଘାତ ଉପଚାର କଲେ । ଦେବତା, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ଋଷି, ସମସ୍ତ ଜଳଚର, ସ୍ଥଳଚର, ଦିଗ୍ଦେବତା, ସମୁଦ୍ର ଏହି ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁର ପରାଜୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ । ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଶେଷେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠ ଦିଶା ଶୁଣନ୍ତୁ । ଏବେ ଦେଖନ୍ତୁ, ରାବଣ ରାମଙ୍କ ତୀରର ଭୟରେ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କର ଗର୍ବ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି । ବନ୍ୟ ହାତୀକୁ ସିଂହ ଯେପରି ଦମନ କରେ, ବା ସର୍ପକୁ ଗରୁଡ଼ ଯେପରି ଦମନ କରେ, ତେଣୁ ରାବଣ ମହାପରାକ୍ରମୀ ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହେଲେ । ରାଘବଙ୍କ ତୀର ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ସମ, ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ ଚମକ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏହା ସ୍ମରଣ କରି ରାବଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଥିତ ହେଲେ । ସେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରେ ବସି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ କହିଲେ— “ମୋର ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା; ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲି, ତଥାପି ଏକ ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲି । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଏବେ ମୋ ଉପରେ ପଡ଼ିଛି—‘ତୁମ ଭୟ ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା ଆସିବ’—ଏହି ଶାପ ସତ୍ୟ ହେଲା । ମୁଁ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗମାନେଠାରୁ ଅଜୟତ୍ୱ ଚାହିଁଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମଣିଷଠାରୁ ନୁହେଁ । ମୋ ମନେ ହେଉଛି, ଏହି ମଣିଷ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଅବତାର, ଯେଉଁଥିରେ ଅନରଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଭବିଷ୍ୟଦ୍ବାଣୀ ହୋଇଥିଲା । ସେଠାରେ କୁହାଯାଇଥିଲା—‘ତୁମ ବଂଶର ଏକ ଦୁଷ୍ଟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମକୁ, ତୁମର ପୁଅ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନା, ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ସହିତ ମାରିଦେବ ।’ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମୁଁ ତାହା ଅଟକେଇପାରିନଥିଲି, ଏବଂ ବେଦବତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହୋଇଥିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିଲି । ଏହି ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ସେ ବେଦବତୀ ଅବତାର, ଯେପରି ଉମା, ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରୀ, ରମ୍ଭା, ବାରୁଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ଯେପରି ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ସତ୍ୟ ହେଲା; ଋଷିମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ କଦାଚିତ୍ ମିଥ୍ୟା ହୁଏନାହିଁ । ସେଉଁଠାରୁ ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ମିଶି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟା କର । ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାର ଓ ଦୁର୍ଗ ରକ୍ଷା କର; ଯିଏ ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲା, ସେ ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧାରୀ ଏଠାରେ ଆସୁଛି । କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଶୟନରତ, ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଅ; ପ୍ରହସ୍ତ ମୃତ, ଆମ ସେନା ପରାଜିତ । ରାକ୍ଷସ ସେନାର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ତୁମେ ଦ୍ୱାର ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଏବଂ ଦୁର୍ଗ ଉପରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଉଛି । କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଅତି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଜାଗାଅ; ସେ ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ, ଇଚ୍ଛାରେ ମନ ବିମୁଢ଼ । ସେ ଏକାଧିକ ମାସ ଶୁଅନ୍ତି; ବର୍ତ୍ତମାନ ନବମ ଦିନ । ଦ୍ରୁତ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଜାଗାଅ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ବନରାଜ ଓ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ହନନ କରିପାରିବେ । ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଧ୍ୱଜ, କିନ୍ତୁ ସଦା ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତି ଥିଲେ କି, ଏହି ବିପଦ ସମୟରେ ଉପକୃତ ନ ହେଲେ କ’ଣ ଲାଭ ।” ରାବଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କଣ୍ଠା ଓ ଭୟରେ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଗୁହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ । ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ଭୋଜୀ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା, ବିପୁଳ ଭୋଜନ ନେଇ ଦୃତ ଗତିରେ ଗଲେ । ସେମାନେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ଏକ ଯୋଜନା ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧିରେ ପ୍ରସ୍ରବଣ । କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଶ୍ୱାସରେ ଗୁହା କମ୍ପିତ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଗୁହାକୁ ଭିତରିଲେ । ମଣି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଖଚିତ ଭୂମି ଥିବା ଏହି ଶୋଭାମୟ ଗୁହା ଭିତରେ ରାକ୍ଷସ ବୀରମାନେ, ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଶୁଅଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ । ସମସ୍ତେ ମିଶି, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅପାର ଦେହ ନିଦ୍ରାଗ୍ରସ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ତାଙ୍କ ଦେହର ଲୋମ ଉଦ୍ଭିଦ୍ଧ, ସର୍ପ ଭଳି ଶ୍ୱାସ, ତାଙ୍କ ଶ୍ୱାସରେ ପବନ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ସେଉଁଠି ଶେଇଥିଲେ । ଭୟଙ୍କର ନାକ, ବିଶାଳ ମୁଁହ, ଚର୍ବି ଓ ରକ୍ତର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା ଦେହ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ ଧାରଣ କରି, ମୁକୁଟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶତ୍ରୁଦଳନ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୀରତାର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ ।