ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ବାଲକାଣ୍ଡରେ ଘଟିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଭାବିଥିବା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବିଜୟ କରିବା ପାଇଁ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକ ପରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ମାନବାସ୍ତ୍ର, ମୋହନା, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ସ୍ୱାପନା, ଜ୍ରୁମ୍ଭଣା, ମାଦନା, ସଂତାପନା ଏବଂ ବିଳାପନା ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ। ପରେ ଶୋଷଣା, ଦାରଣା, ଅଜୟ ଭଜ୍ରାସ୍ତ୍ର, ବ୍ରହ୍ମପାଶ, କାଳପାଶ, ଭରୁଣପାଶ ମୁକ୍ତ କଲେ। ତାପରେ ସେ ପିନାକାସ୍ତ୍ର, ଶୁଷ୍କ ଓ ତରଳ ଭଜ୍ର, ଦଣ୍ଡାସ୍ତ୍ର, ପୈଶାଚା, କ୍ରୌଞ୍ଚାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ। ଧର୍ମଚକ୍ର, କାଳଚକ୍ର, ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ର, ବାୟୁଅସ୍ତ୍ର, ମନ୍ଥନାସ୍ତ୍ର ଓ ଅଶ୍ୱଶିରାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ। ଦୁଇଟି ଶୂଳ, କଙ୍କଳାସ୍ତ୍ର, ଗଦା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଦ୍ୟାଧରାସ୍ତ୍ର, ଭୟଙ୍କର କାଳାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ। ତାପରେ ତୀବ୍ର ତ୍ରିଶୂଳ, କପାଳାସ୍ତ୍ର, କଙ୍କଣାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରବିନ୍ଦୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖରେ ଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ, ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରିବାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହାକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଶାନ୍ତ କରିଦେଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ହେବା ପରେ, ଗାଧିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଉତ୍ତୋଳିତ ହେବାକୁ ଦେଖି ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ମହାନାଗ ଏବଂ ତିନି ଲୋକ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ ହେଲେ। ସେହି ଭୟଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିଦେଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ଶୋଷଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଭୟଙ୍କର ହେଇଗଲା, ତିନି ଲୋକ ଅପାର ଭୟରେ ଅଛି। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶରୀରର ଏକ ଏକ ଚୁଲ ଫୋଟରୁ ଅଗ୍ନିର ଧୂମ ନଥିବା ଜ୍ଵାଳା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ହାତରେ ଉତ୍ତୋଳିତ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଏକ ଯମଦଣ୍ଡ ପରି ଜ୍ଵଳନ କରୁଥିଲା। ଏବେ ତୀର୍ଥର ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ, "ଆପଣଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଫଳ; ଆପଣ ଦୀପ୍ତିରେ ଆପଣଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ।" "ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିମନ୍ତ୍ରଣ ହୋଇଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅଫଳ—ଲୋକମାନେ ଭୟମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ।" ଏପରି କହିବା ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପରାଜିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ, "ଯୋଧାର ଶକ୍ତି, କ୍ଷତ୍ରିୟର ଶକ୍ତି ନିର୍ବଳ; ବ୍ରହ୍ମତେଜ ଏହି ଏକ ଏକ ଦଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।" ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜ ମନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, "ମୁଁ ଏବେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଏକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବାର କାରଣ।" ଏଉଁ ଗୌରବମୟ ରାମାୟଣରେ, ବାଲକାଣ୍ଡର ୫୭ତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ପରାଜୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଜଳିଉଠିଲା, ଏକ ଏକ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ। ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ; ଏହାର ପରେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ହବିଷ୍ପନ୍ଦ, ମଧୁଷ୍ପନ୍ଦ, ଦୃଢନେତ୍ର। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାପରେ, ଜଗତର ପିତା ବ୍ରହ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରାଜାର ଋଷିମଣ୍ଡଳୀକୁ ବିଜୟ କରିଛ।" "ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଆମେ ତୁମକୁ ରାଜାର ଋଷି ଭାବରେ ଜାଣୁଛୁ।" ବ୍ରହ୍ମା ଏହି କଥା କହି, ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ତାଙ୍କର ଲୋକକୁ ଯାଇଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ସମ୍ମାନ ଦେଖି, କିଛି ଲଜ୍ଜା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲା; ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏତେ ତପସ୍ୟା କରିଛି, ତଥାପି ମୋତେ କେବଳ ରାଜାର ଋଷି ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି।" "ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ—ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତପସ୍ୟାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ।" ଏହି ଭାବରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ତ୍ରିଶଂକୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଉତ୍ତରଧିକାରୀ, ଏକ ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, "ମୁଁ ନିଜ ଶରୀର ସହିତ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି।" ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମା, କହିଲେ, "ଏହା ଅସମ୍ଭବ।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହେଇ, ତ୍ରିଶଂକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ପରେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବା ପାଇଁ, ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେଂକ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ। ତ୍ରିଶଂକୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଶତ ଉଜ୍ୱଳ ବସିଷ୍ଠପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅଳ୍ପ ଲଜ୍ଜା ସହିତ ମୁହଁ ନମାଇ ଦାଉଡିଲେ। ହାତ ଜୋଡି, କହିଲେ, "ମୁଁ ଆପଣମାନେଂକୁ ଶରଣ ନେଇଛି, ଆଶ୍ରୟ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" "ମୁଁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ; ମହାୟଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଦୟାକରି ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।" "ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେଂକୁ ଆଦର କରି, ଆପଣମାନେଂକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି।" "ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ଦୟାକରି ମନୋଯୋଗ ଦେଇ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଶରୀର ସହିତ ଦେବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବି।" "ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ, ଆପଣମାନେଂକୁ ଛଡ଼ା ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ।" ଏହି ଭାବରେ ତ୍ରିଶଂକୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେଂକୁ ନିଜ ଆଶା ଓ ଆଶ୍ରୟ ଜଣାଇଲେ।