ରାବଣ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ଓ ବଳିଆ ଭୁଜା ଧାରୀ, ଏହିପରି କହି ନିଲାଙ୍କୁ ନିଶାନା କରି ଏକ ବିଶେଷ ଅସ୍ତ୍ର ଧନୁରେ ଲଗାଇ ଦାଗିଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ନିଲାଙ୍କ ଛାତିରେ ଲାଗିଲା, ତାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଦହି ଯାଇ ଭୂମିରେ ଚାଳି ପଡିଲେ। କିନ୍ତୁ ନିଲା, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିର ବଳରେ, ଦୁଇ ଘୁଁଟିରେ ଭୂମିରେ ଚାଳି ପଡିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଜୀବନ ହରାଇଲେ ନାହିଁ। ବନରାଜ ନିଲାଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଉତ୍ସୁକ ରାବଣ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ବାଦଳ ଭଳି ସାମୁଦ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦିଗରେ ଧାଇଲେ। ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ ପହଞ୍ଚି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସାଉମିତ୍ରୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାଇ ତାଙ୍କ ଧନୁକୁ ଟାଣିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଭୟ ଚିତ୍ତରେ, ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏ ରାତିରେ ଚାଳିବା ରାଜା, ଏବେ ମୁଁ କିଏ ତୁମେ ଜାଣ; ବନରାଜମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ସାଉମିତ୍ରୀଙ୍କ ଗଭୀର ଶବ୍ଦ ଓ ଧନୁର ତୀବ୍ର ଟାଣ କୁ ଶୁଣି, ରାବଣ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ସ୍ଥିର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏ ରାଘବ, ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡିଛ; ତୁମେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଧାରଣ କରିଛ, ତୁମର ଅନ୍ତ ନିକଟ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋ ତୀରବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବା।” ରାବଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଚଳ ରହି କହିଲେ, “ଏ ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ କେବେ ମାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ହୋଇ ଅନ୍ୟଥା ମାନ କରୁଛ। ମୁଁ ତୁମର ଶକ୍ତି, ଶୂରତା, ଏବଂ ପ୍ରାବଳ୍ୟ ଜାଣିଛି। ଏଠାରେ ମୁଁ ଧନୁ ଏବଂ ତୀର ଧରି ଦଣ୍ଡାଇଛି; ଅନ୍ୟଥା କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାବଣ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ସାତି ଉତ୍ତମ ତୀର ଦାଗିଲେ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜର ସୁନାର ଶୋଭିତ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡିକୁ କାଟି ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ତୀରଗୁଡିକୁ ଅଚିରେ କାଟି ଦେଖି, ବିଶାଳ ସର୍ପର ଫଣ ଭଳି, ରାବଣ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ଆଉ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦାଗିଲେ। ତାପରେ ରାମଙ୍କ ଭୃତ୍ତ ଭାଇ ନିଜ ଧନୁରୁ ତୀବ୍ର ତୀରବର୍ଷା କଲେ; ରେଜର, ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ଓ ଚୌଡ଼ା ମୁଣ୍ଡି ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡିକୁ କାଟି ଦେଲେ, ଏବଂ ଅଚଳ ରହିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା ତାଙ୍କର ତୀରବର୍ଷା ବାରମ୍ବାର ନିଷ୍ଫଳ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦକ୍ଷତାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ଆଉ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦାଗିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମହେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଧନୁକୁ ଲଗାଇ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ରାବଣ ସେ ତୀରଗୁଡିକୁ କାଟି ଦେଲେ ଏବଂ ନିଜର ଧନୁରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀର, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଫରେହେଡ୍ରେ ଦାଗିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାବଣଙ୍କ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇ, ଧନୁ ଶିଥିଳ ହୋଇ ଦୃଢ଼ କରି ନିଜ ଚେତନା ଫେରାଇଲେ, ଏବଂ ଦେବଶତ୍ରୁଙ୍କ ଧନୁକୁ କାଟି ଦେଲେ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ତାଙ୍କର ଧନୁ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ତିନି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦାଗିଲେ; ତାହାରେ ଆହତ ହୋଇ ରାକ୍ଷସରାଜ ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ କଷ୍ଟରେ ଫେରାଇଲେ। ଧନୁ କାଟି ଦିଆଯାଇଛି, ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆହତ, ରକ୍ତ ଓ ପୋଟା ପରି ତାଙ୍କର ଦେହ ଭିଜିଯାଇଛି, ଦେବଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ରୁଦ୍ର ହୋଇ ରଣଭୂମିରେ ଆତ୍ମବାହୁରେ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବନରାଜମାନେ ଭୟଭିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଧୂଆଁ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଆବୃତ୍ତ ଏହି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ସାଉମିତ୍ରୀଙ୍କ ଉପରେ ଶକ୍ତିରେ ଦାଗିଲେ। ଯାଉଥିବା ବେଳେ ରାମଙ୍କ ଭୃତ୍ତ ଭାଇ ତାହାକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି କୁଣ୍ଡ ଭଳି ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ; ତଥାପି ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଦଶରଥପୁତ୍ରଙ୍କ ଏକାଉଁ ଛାତିରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭୂମିରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହେଲେ; ଯେତେବେଳେ ସେ ବେଦନାରେ ତଡ଼ପୁଥିଲେ, ରାକ୍ଷସରାଜ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବାହୁରେ ଧରିଲେ। ହିମବତ, ମନ୍ଦରା, ମେରୁ ପର୍ବତ କିମ୍ବା ତିନି ଲୋକ ସହ ଦେବମାନେ ଉଠାଯିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଭାରତପୁତ୍ର ଉଠାଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛାତିରେ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସାଉମିତ୍ରୀ ନିଜକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କଲେ। ତାପରେ ଦେବମାନେ ଦୁଃଖିତ କରୁଥିବା ରାବଣ, ସାଉମିତ୍ରୀଙ୍କୁ ବାହୁରେ ଚାପି, ଦେମନମାନେର ଅଭିମାନ ନାଶ କରୁଥିବା ସାଉମିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ରାବଣଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇ ଏକ ଦୀଘ୍ୟ ଘୁଷି ଦେଲେ, ଯାହା ବଜ୍ର ଭଳି ତାଙ୍କର ଛାତିରେ ଲାଗିଲା। ଏହି ଘୁଷି ଦ୍ୱାରା ରାବଣ ଭୂମିରେ ଦୁଇ ଘୁଁଟିରେ ଚାଳି ପଡିଲେ, ଅନ୍ୟଥା ହୋଇ ଲୁଟି ପଡିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁଁହ, ଆଖି, କାନରୁ ବହୁ ରକ୍ତ ବିସର୍ଜିତ ହେଲା; ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ରଥରେ ବସି ରହିଲେ। ଅଚେତନ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ରାବଣ ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ଦୁଃଖ ଭରି ବସି ରହିଲେ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେଖି, ଋଷି, ବନରାଜ, ଦେବମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ଜୟଧ୍ୱନି କଲେ। ହନୁମାନ, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ଦେଖି, ଗଭୀର ମିତ୍ରତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଲେ; ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଠାଇପାରିବା ନୁହେଁ, ତଥାପି ବନରାଜ ହନୁମାନ ପାଇଁ ସେ ହଲକା ହେଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ସାଉମିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆହତ କରିଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ରାବଣଙ୍କ ରଥକୁ ଫେରିଗଲା। ରାବଣ, ମହାତ୍ୱ ଶାଳୀ, ଚେତନା ଫେରାଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ଧରିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ଅସ୍ତ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ନିଜର ବିଷ୍ଣୁ ଅଂଶ ସ୍ମରଣ କରି, ଚେତନା ଫେରାଇଲେ। ରାମ, ବନରାଜମାନେ ଓ ବଳୀଆ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତ ହେଇଥିବା ଦେଖି, ରାବଣ ଉପରେ ଧାଇଲେ। ତାପରେ ହନୁମାନ ଆସି କହିଲେ, “ମୋ ପିଠା ଉପରେ ଚଢ଼; ତୁମେ ରାକ୍ଷସକୁ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ୍।” “ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଦେବଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିଲେ।