ହନୁମାନଙ୍କର କଥାଶୁଣି ରାବଣ, ଯିଏ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପର ଧନୀ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଆଖି ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ସ୍ୱରେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଦେରି କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ତୁରନ୍ତ ଆକ୍ରମଣ କର। ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଅମର ହେବ। ତୁମର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିନାଶ କରିଦେବି, ବନର ମୂଷକ!" ଏପରି ଶୁଣି, ରାବଣ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ଛାତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚପେଟ ମାରିଲେ। ସେଇ ଚପେଟର ଘାଏ ହନୁମାନ ଘୁରିଘୁରି କମ୍ପିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ ଏବଂ ସ୍ଥିର ହେଲେ। ତାପରେ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ହନୁମାନ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଘାତ କଲେ। ଏହି ମହାପ୍ରାଣ ବନରାଜଙ୍କ ଘାତରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପାହାଡ଼ ଭଳି କମ୍ପିତ ହେଲେ। ଏପରି ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଚପେଟ ମାରିବା ଦେଖି ଋଷି, ବନରାଜ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଗର୍ଜନ କଲେ; ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଚୀୟର୍ସ କଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖି କହିଲେ, "ଶାବାଶ, ବନରାଜ! ତୁମର ପ୍ରଭାବ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରି ଗର୍ବିତ ଅନୁଭବ କରୁଛି।" ଏହିପରି ଶୁଣି, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୋର ଶକ୍ତି ଉପରେ ଲଜ୍ଜା! ତୁମେ ଏଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ବଞ୍ଚି ଅଛ, ରାବଣ! ଯଦି ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଘାତ ଦେଉଥାଏ, ଦୁଷ୍ଟ, ତେବେ କାହିଁକି ଏତେ ଗର୍ବ କରୁଛ?" "ମୋର ମୁଷ୍ଟି ତୁମକୁ ଯମର ଲୋକକୁ ପଠାଇଦେବ!" ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି କଥାରେ ରାବଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଆଉ ଭୟଙ୍କର ହେଲା। ତାଙ୍କର ଆଖି ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ମୁଷ୍ଟି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଚାପି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାଜଙ୍କ ଛାତିରେ ଭୟଙ୍କର ଘାତ କଲେ। ହନୁମାନ ତାଙ୍କର ଚୌଡ଼ା ଛାତି ସହିତ ପୁନିପୁନି ଗଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି ଦୃଢ଼ ରଥଯୋଦ୍ଧା ରାବଣ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ରଥ ନେଇ ନୀଳଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଭୟଙ୍କର, ସର୍ପ ସମାନ, ତୀବ୍ର ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେ ବନରାଜ ଦଳପତି ନୀଳଙ୍କୁ ଆଗ୍ନିମୟ କଲେ। ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ନୀଳ ଏକ ହାତରେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉଠାଇ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ହନୁମାନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, "ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଏହି ରାଜା ରାବଣ ନୀଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାବଣ ସେଇ ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ ସାତଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ଶିଖର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଏହା ଦେଖି ନୀଳ କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ, ଶତ୍ରୁବିଧ୍ୱଂସୀ ଯୋଦ୍ଧା ଭଳି। ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ନୀଳ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ, ଶାଳ ଓ ଫୁଲେଫୁଲ ଆମ୍ବ ଗଛ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ରଥରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ରାବଣ ସେଇ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ତୀର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ପୁନି ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀର ବୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ତୀର ବୃଷ୍ଟିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ନୀଳ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଝଡ଼ ବର୍ଷାରେ ଭିଜିଯିବା ପରି ହେଲେ, ତେବେ ସେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଛୋଟ କରି ବାନ୍ଧାର ଶିଖର ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ। ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବାନ୍ଧାର ଶିଖର ଉପରେ ଦେଖି ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ ଏବଂ ନୀଳ ଗର୍ଜନ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହନୁମାନ ଏବଂ ରାମ ମଧ୍ୟ ବନରାଜଙ୍କୁ ବାନ୍ଧାର ଶିଖର, ଧନୁର ଶିଖର ଏବଂ ମୁକୁଟ ଚୂଡ଼ା ଉପରେ ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ଦୀପ୍ତିମାନ ରାବଣ ବନରାଜଙ୍କ ଚାପଳ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଏକ ଅଗ୍ନିମୟ, ଅଦ୍ଭୁତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବନରାଜମାନେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧି ଉଲ୍ଲାସରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାବଣ ନୀଳଙ୍କ ଚାପଳ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଚିତ୍କାରରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ରାବଣ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ କିଛି କରିପାରୁନଥିଲେ। ତାପରେ ରାତିର ଚରା ରାବଣ ଅଗ୍ନିମୟ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଏକ ତୀର ନେଇ ବାନ୍ଧାର ଶିଖର ଉପରେ ଥିବା ନୀଳଙ୍କୁ ଚାହିଁଲେ। ଏହାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ କହିଲେ, "ବନରାଜ, ତୁମେ ଅତି ଚାପଳ୍ୟ ଓ ମହାମାୟାର ଧନୀ। ଯଦି ତୁମେ ସକ୍ଷମ, ତେବେ ତୁମ ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କର; ପୁନିପୁନି ଏମିତି ରୂପ ଧାରଣ କରୁଛ।" "ତଥାପି, ମୋ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୋ ତୀର ତୁମ ଜୀବନକୁ ନେଇଯିବ, ଯେପରି ତୁମେ ଏଉଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ।" ଏପରି କହି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ତୀରକୁ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଧାରଣ କରି ବନରାଜ ଦଳପତି ଉପରେ ମାରିଲେ। ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ତୀରର ଘାତରେ ନୀଳଙ୍କ ଛାତି ଜଳିଉଠିଲା ଏବଂ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତଥାପି, ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କର ମହିମା ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, ନୀଳ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିପଡ଼ିଲେ କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ ହରାଇଲେ ନାହିଁ। ବନରାଜଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତି ଉତ୍ସୁକ ରାବଣ ରଥ ନେଇ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଧ୍ୱନି ସହ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ)ଙ୍କ ଦିଗରେ ଧାଉଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଧନୁଷ ତଣିଲେ। ସୌମିତ୍ରି, ଅଦମ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ଅପାର ଧନୁଷ ତଣି ବେଳେ କହିଲେ, "ରାତିର ଚରା ରାଜା, ଏବେ ମୋତେ ଜାଣ। ତୁମେ ବନରାଜମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ତାଙ୍କର ଗମ୍ଭୀର କଥା ଏବଂ ଧନୁଷ ତାଣିବା ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ ଦୃଢ଼ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଦେଖି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, "ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ରାଘବ, ତୁମେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଛ! ତୁମର ମନ ଭ୍ରଷ୍ଟ ଏବଂ ତୁମ ଅନ୍ତ ନିକଟ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋ ତୀର ବୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଯିବ।" ସୌମିତ୍ରି ଏହି ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଦେଖି ଅଚଳ ରହି କହିଲେ, "ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ କଦାପି ଗର୍ବ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତୁମେ ଅକାରଣ ଗର୍ବ କରୁଛ, ଅପରାଧମଧ୍ୟର ଶିରୋମଣି!