ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜ଼ ଓ ସତ୍ୟବନ୍ଧ ଶୂର ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯାଅ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଏକାଗ୍ର ରୁହ। ରାବଣ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଯଦି ସେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ତେଣୁ ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତୁମେ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା ଖୋଜ, ଏବଂ ନିଜ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖ। ମନ ଏକାଗ୍ର କର, ଆଉ ନିଜକୁ ତୁମ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ କର।" ରାଘବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ସମ୍ମାନ କଲେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାବଣ ତାଙ୍କର ହାତକୁ ହାତୀର ସୁଣ୍ଡ ଭଳି ଉଠାଇ, ଜ୍ୱାଲାମୟ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରି, ମାକଡ଼ ଦଳକୁ ତୀର ବର୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ମାକଡ଼ମାନେ ତୀରରେ ଆହତ ଓ ଚାରିପଟେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି, ବାୟୁପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ ତୀର ବର୍ଷାକୁ ରୋକିଲେ ଓ ରାବଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ। ତାଙ୍କ ରଥ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ଜ୍ଞାନୀ ହନୁମାନ ରାବଣଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି କହିଲେ, "ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ତୁମେ ଅଜୟ ହେବାର ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଛ। କିନ୍ତୁ ବାନରମାନେ ତୁମ ଭୟର କାରଣ। ଏହା ମୋ ଦକ୍ଷିଣ ହାତ, ପାଞ୍ଚଟି ଶାଖା ସହିତ ଉଠିଛି; ଏହିହାତ ତୁମ ଦେହକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି, ଏଯାଏଁ ରହିଥିବା ଜୀବକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବ।" ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପଶାଳୀ ରାବଣ ରାଗରେ ଲାଲ ଆଖି ହୋଇ କହିଲେ, "ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଆକ୍ରମଣ କର, ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ କୀର୍ତ୍ତି ଅର୍ଜନ କର। ତାପରେ ମୁଁ ତୁମ ଶକ୍ତି ଜାଣି, ତୁମକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି, ବାନର।" ଏପରେ, ରାକ୍ଷସପତି ରାବଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହସ୍ତରେ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି, ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଜୋର ଥାପ୍ପଡ଼ ମାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଘାତରେ ହନୁମାନ ପୁନିପୁନି କମ୍ପିତ ହେଲେ; ତଥାପି ସେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଣ୍ଡିଆ ହେଲେ। ପରେ, ରାଗରେ ଭରି, ଦେବଶତ୍ରୁ ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଘାତ କଲେ। ଏହି ଘାତରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ପୃଥିବୀରେ ପାହାଡ଼ ଭଳି କମ୍ପିତ ହେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଋଷି, ବାନର ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଉଚ୍ଚାସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ଏଥିରେ ରାବଣ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ କହିଲେ, "ଶାବାଶ ବାନର! ତୁମ ଶୂରତା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରଶଂସାର ଅର୍ହ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବାୟୁପୁତ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୋ ଶକ୍ତିର ଲଜ୍ଜା, ଯେହেতୁ ତୁମେ ଏଯାଏଁ ବଞ୍ଚିଛ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଘାତ ଦେଲେ, ହେ ଦୁଷ୍ଟ, କାହିଁକି ଗର୍ବ କରୁଛ?" "ତାପରେ ମୋ ମୁଷ୍ଟି ତୁମକୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେବ!" ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି କଥାରେ ରାବଣଙ୍କ ରୋଷ ଦହିଉଠିଲା। ସେ ଚେଷ୍ଟାରେ ଦକ୍ଷିଣ ମୁଷ୍ଟି କଠିନ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଘାତ କଲେ। ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ଚଉଡ଼ା ଛାତି ସହିତ ପୁନିପୁନି ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହେଲେ; ଏହା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ଏପରେ ମହାରଥୀ ରାବଣ ତାଙ୍କ ରଥକୁ ନୀଳଙ୍କ ଉପରେ ଦୃତ ଚାଲାଇଲେ। ସେ ସର୍ପ ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା ବାନର ସେନାପତି ନୀଳଙ୍କୁ ଜ୍ୱାଳାମୟ କଲେ। ଏହି ତୀରବର୍ଷାରେ ଆହତ ହୋଇ, ନୀଳ ଏକ ହାତରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ରାକ୍ଷସପତି ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ହନୁମାନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ତେଜ ଓ ଦୃଢ଼ତା ଫେରାଇ, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତି ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, "ନୀଳ ଓ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରତ ରାକ୍ଷସପତି ରାବଣଙ୍କୁ ଏହି ସମୟରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ତାପରେ ରାବଣ ତାଙ୍କ ତେଜ଼ ଦ୍ୱାରା ସେହି ପାହାଡ଼କୁ ସାତଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଭାଗ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇଦେଲେ। ଏହି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଦେଖି, ବାନର ସେନାପତି ନୀଳ କ୍ରୋଧରେ ଦହିଉଠିଲେ, ଶତ୍ରୁବିର ନାଶକ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ। ନୀଳ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ, ଶାଳ, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଆମ୍ବ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଛାଡ଼ିଲେ। ରାବଣ ସେହି ଗଛମାନେକୁ ତୀର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ, ପରେ ଭୟଙ୍କର ତୀର ବର୍ଷା କଲେ। ତୀର ବର୍ଷାରେ ଆହତ ହୋଇ, ନୀଳ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଛୋଟ କରି, ରାବଣଙ୍କ ଧ୍ୱଜାର ଶିଖର ଉପରେ ଚଢ଼ିଗଲେ। ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୱଜାର ଶିଖରେ ଦେଖି, ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଦହିଉଠିଲେ, ନୀଳ ତେଜସ୍ୱୀ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହନୁମାନ ଏବଂ ରାମ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଜାର ଶିଖର, ଧନୁଷ୍ୟର ଶିଖର ଓ ମୁକୁଟର ଚୂଡ଼ା ଉପରେ ବାନରଙ୍କ ଚାପଳ୍ୟ ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ରାବଣ ତାଙ୍କ ତେଜ ଦ୍ୱାରା, ବାନରଙ୍କ ଚପଳତାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ, ଜ୍ୱାଳାମୟ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବାନରମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସଫଳ ହୋଇ, ରାବଣ ନୀଳଙ୍କ ଚପଳତାରେ ଅସ୍ତିର ହେବାକୁ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ଏହି ବେଳେ, ବାନରମାନେ ଦେଉଥିବା ଚିତ୍କାରରେ ରାବଣ ଅସ୍ଥିର ଓ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏପରେ, ରାତ୍ରିଚର ରାବଣ ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ର ଅନୁସୂଚିତ ତୀର ଧରି, ଧ୍ୱଜାର ଚୂଡ଼ାରେ ଦଣ୍ଡିଆ ନୀଳଙ୍କୁ ଚାଲାଇବାକୁ ଦୃଢ଼ ହେଲେ। ରାକ୍ଷସପତି ରାବଣ କହିଲେ, "ବାନର, ତୁମେ ଚପଳତା ଓ ମାୟାରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରଖ। ଯଦି ଚାହଁ, ତୁମ ପ୍ରାଣକୁ ରକ୍ଷା କର, ପୁନିପୁନି ତୁମ ଅନେକ ରୂପ ତିଆରି କରୁଛ।" "ତଥାପି, ମୋ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ତୀର ତୁମ ପ୍ରାଣକୁ ନିଅନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" ଏପରି ଭାବେ ରାମାୟଣର ଏହି ଅନ୍ଶରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରର ଶୂରତା, ରୂଦ୍ରତା, ଚପଳତା ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୂରବୀରତା ଦେଖାଯାଏ।