ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଜୀବନର ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ଗଭୀର ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ହନୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେବା, ଭଲୁ କନ୍ଦର ଦର୍ଶନ, ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସର ସଂକଳ୍ପ, ସମ୍ପାତି ସହିତ ମିଳନ—ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ଅନୁକ୍ରମରେ ଘଟିଲା। ପରେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା, ସାଗର ଉପରେ ଲାଙ୍କା ପ୍ରତି ଲମ୍ବି ଯିବା, ସାଗର ଦେବତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା, ଏବଂ ମୈନାକ ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ ହେଲା। ଏହା ପରେ ଦୈତ୍ୟୀଙ୍କ ଭୟଦେୟ ଉପସ୍ଥିତି, ଛାୟା ଧରିବାର ଦୈତ୍ୟୀ ସିଂହିକାଙ୍କ ସଂହାର, ଲଙ୍କା ଏବଂ ମଲୟ ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ ହେଲା। ରାତିରେ ଲଙ୍କା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ, ଏକାକି ଚିନ୍ତନ, ମଦିରା ପାନ ସ୍ଥଳକୁ ଯିବା ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଦର୍ଶନ ହେଲା। ତାପରେ ରାବଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦେଖିବା, ଅଶୋକ ବାଟିକାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା। ପରେ ଚିହ୍ନ ଦେଇବା, ସୀତା ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଦୈତ୍ୟୀମାନେ ଦେଇଥିବା ଭୟ, ଏବଂ ତ୍ରିଜଟାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଦର୍ଶନ ଘଟିଲା। ହନୁମାନ ଚୂଡାମଣି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଗଛ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ଦୈତ୍ୟୀମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଲେ, କିଙ୍କରମାନେ ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ। ପବନପୁତ୍ରଙ୍କ ଧରାପଡ଼ିବା, ଲଙ୍କାକୁ ଅଗ୍ନି ଲଗାଇ ଗଜ୍ଜନ କରିବା, ପୁନଃ ଫେରିବା ଓ ମଧୁ ଭୋଜନ କରିବା ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବା, ଚୂଡାମଣି ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବା, ସାଗର ସହ ମିଳନ ଏବଂ ନଳଙ୍କ ବ୍ରିଜ ନିର୍ମାଣ ହେଲା। ସାଗର ଅତିକ୍ରମ, ରାତିରେ ଲଙ୍କା ଅବରୋଧ, ବିଭୀଷଣ ସହ ସଂଯୋଗ ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ବିଧି ଦାନ ହେଲା। ପରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବିନାଶ, ମେଘନାଦଙ୍କ ପରାଭବ, ରାବଣଙ୍କ ଧ୍ୱଂସ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରନଗରୀ ଲଙ୍କାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି ଘଟିଲା। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦର୍ଶନ, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହ ମିଳନ ହେଲା। ଏହି ପରେ ପବନପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରେଷଣ, ଭରତଙ୍କ ସହ ମିଳନ, ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ଶୁଭ ଅବସର, ସମସ୍ତ ସେନାଙ୍କୁ ବିଦାୟ, ସ୍ୱରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ପଠାଇବା ଘଟିଲା। ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ସହିତ ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଆଉ କିଛି ଘଟିବାକୁ ଥିଲା, ତାହା ସବୁ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ତାଙ୍କ କବ୍ୟର ଶେଷ ଅଂଶରେ ରଚିଥିଲେ। ଏହି ଚରିତ୍ରାବଳୀରେ ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ବାଲକାଣ୍ଡରେ ଅଛି। ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ଜଗତ୍ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚରିତ୍ର ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ଗଢ଼ିଥିଲେ। ସେ ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପାଞ୍ଚ ଶତ ସର୍ଗ, ଛଅ କାଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତର କାଣ୍ଡ ସହିତ ଏହି ମହାକାବ୍ୟ ରଚନା କଲେ। ଏହି ମହାକୃତି ସମାପ୍ତ କରି, ବାଲ୍ମୀକି ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି କବ୍ୟ କିଏ ପଢ଼ିବେ?' ସେ ଦେଖିଲେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ କୁଶ ଓ ଲବ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମିକ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମେଳୋଡିଉସ୍ ସ୍ୱର ଧାରୀ ଓ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିଲେ। ସେମାନେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଥିଲେ, ତେଣୁ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କୁ ବେଦର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଏହି କବ୍ୟ ପଢ଼ାଇଲେ। ଏହିପରି, ସଂଯମୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କବ୍ୟ, ଶ୍ରୀସୀତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟପୁତ୍ର ରାବଣଙ୍କ ନାଶ କଥା ରଚନା କଲେ। ଏହି କବ୍ୟ ଗାଇବାକୁ ଓ ପଢ଼ିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର, ତିନି ପ୍ରମାଣ, ସାତ ଛନ୍ଦ ଓ ସ୍ତ୍ରିଙ୍ଗ ଓ ତାଳ ସହିତ ଶୋଭିତ। ଏହି କବ୍ୟରେ ପ୍ରେମ, କରୁଣା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ବୀରତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ପ୍ରବାହିତ। କୁଶ ଓ ଲବ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ସ୍ୱର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମଧୁର ସ୍ୱର ଧାରୀ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଧାରୀ, ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଜାଣି, ନିର୍ମଳ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କବ୍ୟ ଗାଇଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ, ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଭାରେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ମନୋନିବେଶ ସହିତ ଶିକ୍ଷାନୁସାରେ ଗାଇ, ମହାନ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଧାରୀ ଥିଲେ। ଏକ ଅବସରରେ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ଏହି କବ୍ୟ ଗାଇଲେ; ଶୁଣି ଦେଖି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଋଷି 'ଅତି ଭଲ! ଅତି ଭଲ!' ବୋଲି ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏହି ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେମାନେ କୁଶଲବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, କହିଲେ: 'ଏହି ଗୀତର ମଧୁରତା ଏବଂ ଶ୍ଲୋକର ବିଶେଷ ମାନ୍ୟତା!' ଏହି ଘଟଣା ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ଜୀବନ୍ତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରୁ ଦେଖିବାକୁ ମନେ ହେଲା। ଦୁଇ ଭାଇ ଏକତ୍ରେ ମଧୁର ଏବଂ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାନ କରୁଥିଲେ, ତେଣୁ ତାପସୀଋଷିମାନେ ସେମାନେ ଉପରେ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର ଗୀତ ଶୁଣି, ଜଣେ ଆନନ୍ଦିତ ଋଷି ପାଖରେ ଦାଣ୍ଡା ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ଚର୍ମ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ କୃଷ୍ଣ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ପବିତ୍ର ଜନ୍ତ୍ର ଦେଲେ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜଳପାତ୍ର, ଅନ୍ୟ ମୁଞ୍ଜ ଗୋପ, ଅନ୍ୟ ଦଣ୍ଡା, ଅନ୍ୟ ଜଣେ କଉପୀନ ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ କୁଟାର, ଅନ୍ୟ ଗେରୁଆ ବସ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟ ତ୍ୱକ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜଟା ବନ୍ଧିବା ପଟି, କାଠିର ଦୋରି, ଅନ୍ୟ ଅଘ୍ର୍ୟାନ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ କୁଟି ଦେଲେ। କିଛି ଉଦୁମ୍ବର ଦଣ୍ଡା ଦେଲେ, କିଛି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ କାମନା କଲେ। ଏହିପରି ସତ୍ୟବାଦୀ ଋଷିମାନେ ସେମାନେକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର ଦେଇ, 'ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି' ବୋଲି କହି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।