ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରହସ୍ତ ଓ ନୀଳ ଦୁଇ ଦଳର ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିଲେ। ଦୁଇପକ୍ଷର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ରାଗରେ ମାନେ ମାନେ ନାଗମାନଙ୍କ ପରି ବେଗରେ ଭୂମିକୁ ଖସିପଡ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଆଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳିଉଠି ନୀଳଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାଜ ନୀଳ ଏହା ଦେଖି ଏକ ବୃକ୍ଷ ଉପଡ଼ି ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ, ଯିଏ ତେଜ ଗତିରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ରୋକିବା ଅତି କଠିନ ଥିଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ ପ୍ରହସ୍ତ ରାଗରେ ଗର୍ଜିଉଠିଲେ ଓ ବନରାଜ ସେନା ଉପରେ ବାଣର ଝଡ଼ ପକାଇଲେ। ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ବାଣମାଳାକୁ ସହିପାରି ନଥିବା ସତ୍ୱେ, ନୀଳ ଆଖି ବନ୍ଦ କରି, ଏକ ବଳଦ ବର୍ଷାର ପ୍ରବଳ ବାତ୍ୟା ସହିଥିବାପରି, ଏହି ବାଣବର୍ଷା ସହିଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଦୁର୍ଜୟ ବାଣବର୍ଷା ଉପରେ ନୀଳ ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ସହି ରହିଲେ। ତା’ପରେ ନୀଳ ରାଗରେ ଏକ ବଡ଼ ଶାଳ ଗଛ ନେଇ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ଘାତ କଲେ। ରୋଷାନ୍ୱିତ ନୀଳ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ବିକଟ ଧନୁଷ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରିଲେ ଓ ପୁନିପୁନି ଗର୍ଜନ କଲେ। ଧନୁଷ୍ୟ ହାରାଇ ପ୍ରହସ୍ତ ଏବେ ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଧରି ରଥରୁ ଅବତରିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦଳପତି, ଏବେ ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଥିବା ଦୁଇଟି ଅଦ୍ଧ ଦାଢ଼ି ହାତୀ ପରି ମୁହଁମୁହଁ ହେଲେ। ସିଏମାନେ ଦୁଇଟି ସିଂହ ବା ବାଘ ପରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତରେ ଏକାପରେ ଏକ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଦୁଇ ନାୟକ, ଶୂର ଓ ବିଜୟଶୀଳ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଚଳ ଓ ପ୍ରଶଂସା ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେମିତି ବୃତ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ର। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରହସ୍ତ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଲଗାଇ ତାଙ୍କ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ନୀଳଙ୍କ ଲଳାଟ ଉପରେ ଘାତ କଲେ, ଏବଂ ରକ୍ତ ବହିଯିବା ଲାଗିଲା। ଏହା ପରେ, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ, ମହାବଳୀ ବନରାଜ ନୀଳ ରାଗରେ ବଡ଼ ଗଛ ଉଠାଇ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ପ୍ରହସ୍ତ ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଧରି, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଆଘାତ ଦେଇଥିବା ବଳବାନ୍ ବନରାଜ ନୀଳଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଷ ଓ ବେଗ ଦେଖି, ବଡ଼ ବନରାଜ ନୀଳ ପବନ ପରି ତ୍ୱରିତ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଖଣ୍ଡ ଉଠାଇଲେ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରହସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇ ଗଦା ନେଇ ଆଗେଇଲେ, ନୀଳ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ସେହି ପାହାଡ଼ ଖଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡ଼ାଇଲେ। ନୀଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସେହି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଖଣ୍ଡ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ମୁଣ୍ଡକୁ ଅନେକ ଟୁକୁଡ଼ା କରିଦେଲା। ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଜୀବନ, ତେଜ, ଶକ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଚାଲିଗଲା, ସେ ଏକ ମୂଳ କଟା ଗଛ ପରି ଅଚାନକ ଭୂମିକୁ ଢେଇ ପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ଭଙ୍ଗ ମୁଣ୍ଡରୁ ଓ ଶରୀରରୁ ବହୁତ ରକ୍ତ ବହିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯେମିତି ପାହାଡ଼ରୁ ଝରଣା ବହେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରହସ୍ତ ନୀଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେବା ପରେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଲଙ୍କାକୁ ଫେରିଗଲେ। ସେନାପତି ବଧ ହୋଇଯିବା ପରେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସ ନାୟକଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ ଚିନ୍ତାରେ ଚୁପ୍ଚାପ ହୋଇ ରହିଗଲେ। ସେମାନେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶୋକ ଶାଗରରେ ଡୁବିଗଲେ ଓ ଅଚେତନ ପରି ହୋଇଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବିଜୟୀ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ନୀଳ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେନାପତି ମହାନ୍ଦି ଆନନ୍ଦରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଉନଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ପ୍ରହସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୀଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେବା ପରେ, ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ସେନା ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ରାକ୍ଷସ ନାୟକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ସେନାପତି ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର ନୀଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଖବର ଦେଲେ। ଏହି ଖବର ଶୁଣି ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରହସ୍ତ ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସ ସେନାନାୟକମାନେଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାଙ୍କ ନାୟକମାନେଙ୍କୁ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ସେଭଳି କହିଲେ—"କୌଣସି ଶତ୍ରୁକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ସେ ମୋର ସେନାପତି, ତାଙ୍କ ସହ ବହୁତ ସେନା ଓ ହାତୀମାନେଙ୍କୁ ବି ମାରିଦେଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଏବେ ମୁଁ ନିଜେ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ଓ ବିଜୟ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ, କୌଣସି ଆଲସ୍ୟ ବିନା, ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଯିବି।" "ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବନରାଜ ସେନାକୁ, ଅଗ୍ନିର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣବର୍ଷାରେ ଦଗ୍ଧ କରିଦେବି; ଆଜି ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ବନରାଜମାନଙ୍କ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବି।" ଏଭଳି କହି, ଦେବତାନାୟକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଅଗ୍ନିର ପରି ତେଜସ୍ବୀ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ। ତାଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ତୁତି, ଶଂଖ, ଢୋଳ, ପଣବ, ଜୟଧ୍ୱନି, ତାଳି, ଶିସ୍ତି, ସିଂହଗର୍ଜନ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଇଲା। ସେ ରାକ୍ଷସ ରାଜା, ପାହାଡ଼ ଓ ମେଘ ପରି ଆକାରର ମାଂସାଶୀ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦ୍ୱିପ୍ରଭ ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି ତେଜ ଦେଖାଉଥିଲେ। ସେ ଅଚାନକ ନଗରରୁ ବାହାରି, ଦେଖିଲେ ଯେ ବନରାଜ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି, ସମୁଦ୍ର ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଛି, ହାତରେ ବୃକ୍ଷ ଓ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇଛି। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ସେନାକୁ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ବିଶାଳ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଶେଷନାଗ ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପତାକା, ଧ୍ୱଜ, ଛତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ବେଶ୍ମ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା, ଅଚଳ ଓ ଭୟହୀନ ଏହି ସେନା କାହାର?" ତା’ପରେ ବିଭୀଷଣ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାମଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଓ ସେନାପତିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ—"ଯିଏ ହାତୀର ଚଢ଼େ, ମୁହଁ ତାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଚାଲିବା ସମୟରେ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କମ୍ପନ ଆଣେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଅକମ୍ପନ।