ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ବଳବତୀ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେବତା, ଦାନବ, ମହାର୍ଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଜଣା ଥିବା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଉ, ଏହି ଉଦ୍ଧାରଣରେ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଦେବଦେବ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ଏଇ ଆଶା ପୂରଣ ହେଉ।” ତେବେ ଦେବତାମନ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରଭୁ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି, ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦାନ କରି ଚାଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ପାଇ ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତିରେ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ବଢ଼ିଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେ ସମୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନେ କଲେ – ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ଏବେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ତାପରେ, ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଓ ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ତାପୋବନ ନାମକ ତାପସମାନଙ୍କ ଅଟଳ ଅରଣ୍ୟକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖି ଶତଶଃ ଋଷିମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଚାରିଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ମୃଗପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟରେ ହଜାରେ ହଜାରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଚିଥରିଗଲେ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମହତ୍ମା ଆଶ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିର୍ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ଜଣେ ଖାଲି ଖସି ମାନ୍ୟ ମୃଗ ରଣ୍ୟ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ବସିଷ୍ଠ ଆବାର ଆବାର କହୁଥିଲେ, “ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।” ସେ ଘୋଷଣା କଲେ, “ଆଜି ମୁଁ ଗାଧିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେମିତି କୁହୁଡ଼ିକୁ ହଟାଏ, ସେମିତି ନଶ୍ୱାନ କରିଦେବି।” ଏପରି କହି ବସିଷ୍ଠ, ମନ୍ତ୍ରପାଠକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏଇ ଦୀର୍ଘକାଲ ଲାଲିତ ଆଶ୍ରମକୁ ନଶ୍ଟ କରିଛ, ମୂଢ଼ ଦୁଷ୍ଟଚରିତ! ଏହିପାଇଁ ତୁମେ ଟିକି ପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏପରି କହି ସେ ଯମଦଣ୍ଡ ଭଳି ଏକ ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇଲେ, ଯେଉଁ ଦଣ୍ଡ ଅନ୍ତିମ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ଭଳି ଧୂଆଁ ବିନା ଜ୍ୱଳିଉଥିଲା। ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଉନପଚାଶ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରି କହିଲେ, “ଠାରେ ରୁହ, ଠାରେ ରୁହ!” ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ, ଯେଉଁଟି କାଳଦଣ୍ଡ ସମାନ, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, “କ୍ଷତ୍ରିୟ ଲୋକ ନଶ୍ୱାନ, ମୁଁ ଏଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି, ତୁମ ଶକ୍ତି ଦେଖା। ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ଅସ୍ତ୍ରର ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି, ଗାଧିପୁତ୍ର!” ସେ ଆଉ କହିଥିଲେ, “କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତି କେଉଁଠି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତି କେଉଁଠି? ମୋ ଦିବ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତି ଦେଖ, ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧୂଳି!” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁକ୍ତ କରିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶମିତ ହେଲା, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିକୁ ଜଳ ଶମ କରେ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ—ବରୁଣ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ପାଶୁପତ, ଏବଂ ଐଷୀକ ଅସ୍ତ୍ର; ମାନବାସ୍ତ୍ର, ମୋହନ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଶ୍ୱାପନ, ଜୃମ୍ଭଣ, ମାଦନ, ସଂତାପନ ଓ ବିଲାପନ ଅସ୍ତ୍ର; ଶୋଷଣ, ଦାରଣ, ଅଜେୟ ବଜ୍ର, ବ୍ରହ୍ମପାଶ, କାଳପାଶ, ବରୁଣପାଶ; ପିନାକ, ଶୁଷ୍କ ଓ ତରଳ ବଜ୍ର, ଦଣ୍ଡ, ପୈଶାଚ, କ୍ରୌଞ୍ଚ ଅସ୍ତ୍ର; ଧର୍ମଚକ୍ର, କାଳଚକ୍ର, ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ର, ବାୟୁଅସ୍ତ୍ର, ମଥନଅସ୍ତ୍ର, ଅଶ୍ୱଶିର ଅସ୍ତ୍ର; ଦୁଇଟି ଶୂଳ, କଙ୍କାଳ, ଗଦା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଦ୍ୟାଧର ଅସ୍ତ୍ର, ଭୟଙ୍କର କାଳ ଅସ୍ତ୍ର; ତୀବ୍ର ତ୍ରିଶୂଳ, କପାଳ ଓ କଙ୍କଣ ଅସ୍ତ୍ର—ଏସବୁ ଅସ୍ତ୍ର ତିନି ଲୋକରେ ଚମତ୍କାର ଦେଖାଇ ମୁକ୍ତ କଲେ। କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଏସବୁ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଅନାୟାସରେ ଶମ କରିଦେଲା। ଏହା ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଉଠି ଆସିବା ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାନାଗମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ତିନି ଲୋକ କମ୍ପିତ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୟଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଶମ କରିଦେଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋମକୁପରୁ ଧୂଆଁ ବିନା ଜ୍ୱଳିଥିବା ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଭା ଝଙ୍କାରି ଉଠିଲା। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଜ୍ୱଳିଉଥିଲା, ଯେଉଁଟି ଯମଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅନ୍ତିମ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଋଷିମାନେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, “ତୁମ ଶକ୍ତି ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅପ୍ରମେୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତୁମ ତେଜସ୍ୱୀତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦିପ୍ତିକୁ ସଂଯମ କର। ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହେଲେ; ତୁମ ଶକ୍ତି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅଖଣ୍ଡ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭୟମୁକ୍ତ ହେଉ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହାରି ଯାଇ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କହିଲେ, “କ୍ଷତ୍ରିୟର ଶକ୍ତି ଉପରେ ଅଭିମାନ କରିବା ଅନର୍ଥକ; ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପୋଶକ୍ତି ହିଁ ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି। ଏକ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମୋ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା।” ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମନସ୍କାମ୍ପିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବାର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ।” ଏଠାରେ ଶୁଣ, ବାଲକାଣ୍ଡର ସତ୍ତାବନ୍ତି ଅଧ୍ୟାୟର କଥା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ହାରର କଷ୍ଟରେ ତପ୍ତ ହୃଦୟ ସହିତ, ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ବୋଧ କରି, ପୁନିପୁନି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ। ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କ ରାନୀ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣାପଥକୁ ଗଲେ ଓ ଅତି ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ।