ବାନର ସେନା ଓ ରାକ୍ଷସ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦୁହିଁ ପକ୍ଷର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରତିଯୋଗୀଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଭଙ୍ଗିଯାଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କେତେକ ଶୂରବୀର ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଲୋହାର ଗଦା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, କେବେ ମୁହଁ ଫେରାଇ ନଥିଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ବୃକ୍ଷ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଗଲା, ଯାହା ହୃଦୟକୁ ଭେଦିଯାଉଥିଲା। ରଥର ଚକ୍ର, ଧନୁର ତୀର ଏବଂ ଶଂଖ, ଢୋଳ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧ୍ୱନିର ଉଚ୍ଚ ଗଞ୍ଜନ ରଣଭୂମିକୁ କମ୍ପିତ କରୁଥିଲା। କେତେକ ଯୋଦ୍ଧା ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ହାତାହାତି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। କିଛି ରାକ୍ଷସ ବାନରମାନଙ୍କ ହାତ, ପାଦ, ମୁଷ୍ଟି, ବୃକ୍ଷ ଓ ଗୁଡ଼ିକର ଆଘାତରେ ମାରାଯାଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ି ନିପାତିତ ହୋଇ ଦେହ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ବାନରମାନେ ଉପରେ ତୀର ବର୍ଷା କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଦୂତ ଭଳି ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଚାଳନାରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ବାନର ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଏପଟେ ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ନିପାତିତ କରୁଥିଲେ, ମାନେ ଯେପରି ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରେ। ଅଂଗଦ, ଜଣେ ସାହସୀ ବୀର, ରାଗରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇ ବୃକ୍ଷ ଉଠାଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ସିଂହ ଯେପରି ଛୋଟ ପଶୁ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଏଠାରେ ଅଂଗଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ନିପାତିତ ହେଲେ। ମୁଣ୍ଡ ଚିରିଯାଇ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦେହ ସହ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଭୂମି ରକ୍ତ ଝରା ଝରିକାରେ ମୁଡ଼ିଯାଇ, ମୁଣ୍ଡମାଳା, ବାହୁବଳୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୂମି ଶରଦ୍ ରାତି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା; ଅଂଗଦଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ରାକ୍ଷସ ସେନା ଦୃଢ଼ କମ୍ପିତ ହେଲା, ଯେପରି ବାତାସରେ ମେଘ ହଲିଉଛି। ଏଠିଏ ଚୌହତ୍ତିସ ଶର୍ଗର କଥା ଶୁଣ। ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ, ତାଙ୍କର ସେନା ନିପାତିତ ଓ ଅଂଗଦଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଧନୁ ତଣି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ବାନର ସେନା ଉପରେ ତୀର ବର୍ଷା କରିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କର ରଥରେ ବସି, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ସାହସିକତାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ବାନରମାନେ, ପ୍ରମୁଖ ବୀରମାନେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ହାତରେ ପାଥର ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଏହି ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାଗରେ ହଜାର ହଜାର ଅସ୍ତ୍ର ବାନର ନାୟକମାନେ ଉପରେ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ। ବାନରମାନେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ପାହାଡ଼, ବୃକ୍ଷ ଓ ବଡ଼ ପାଥର ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ। ଏଠିଏ ଶୂରବୀର ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦକ୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁମାନେ କେବେ ପଛକୁ ଫେରନାହାନ୍ତି। ଏଠାରେ କେତେକଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, କେତେକଙ୍କର ପାଦ ଓ ହାତ ଛିଣ୍ଡିଗଲା; ଦେହ ଅସ୍ତ୍ରର ଆଘାତରେ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲା। ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଗୃଧ୍ର, ଶ୍ୱାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୃଗମାନେ ଆସିଗଲେ। ମୁଣ୍ଡ ବିହୀନ ଦେହ ଉଠି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିଲା, ହାତ, ପାଦ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଦେହ ଭୂମିରେ ଛିଣ୍ଡି ଛିଣ୍ଡି ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା। ଏଠିଏ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ବାନର ସେନା ରାତିରେ ଚଳିତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ତାଙ୍କୁ ନିପାତିତ କରୁଥିଲେ। ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା; ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବାନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିପାତିତ ହେଉଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ଧନୁ ହାତରେ ନେଇ ବାନର ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କରି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଲପଙ୍କ ପଖ ଯେପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସିଧା ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେ ସେଠାରେ ବାନରମାନେ—ସାତ, ଆଠ, ନଅ, ପାଞ୍ଚ ଜଣ—କୁ ଆଘାତ କଲେ। ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହୋଇ, ତୀର ଆଘାତରେ ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅଂଗଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଳାଇଗଲେ, ଯେପରି ଲୋକେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତାପରେ ବାନର ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଦେଖି ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଂଗଦ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ଦେଖିଲେ। ଦୁହେଁ ଯୋଦ୍ଧା, ଦୁଇ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି, ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ପରି ଏକ ଲକ୍ଷ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଅଂଗଦଙ୍କୁ ଶରୀରର ମୂଳ ଅଂଶରେ ଆଘାତ କଲେ। ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଶରୀର ନେଇ ଅଂଗଦ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଗଛ ଉଠାଇ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ। ଗଛ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଅଚଳ ରହି, ତାହାକୁ ଅନେକ ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ; ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଗଛ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଦେଖି, ବାନରମାନେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନା କରି ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ପାହାଡ଼ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ତାଙ୍କର ରଥରୁ ଲାଠି ନେଇ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଲେ। ଅଂଗଦ ଛାଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ରଥ, ଚକ୍ର, ଯୁଘ, ଘୋଡ଼ା ସମେତ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା। ପୁଣି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଥିବା ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ବାନର ଅଂଗଦ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଛାଡ଼ିଲେ।