ହନୁମାନ୍, ବାୟୁପୁତ୍ର, ତାଙ୍କର ଦୂଇଗୁଣିୟ କ୍ରୋଧ ସହିତ ଓ ତାଙ୍କର ପିତା ସମାନ ପ୍ରତାପରେ, ଲାଲ ଚକୁ ନେଇ ଏକ ଭଡ଼ ଶିଳା ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହି ପାଶାଣ ଗର୍ଜନା କରି ଆସୁଥିବା ଦେଖି ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଭୟଭୀତ ହେଇ ତାଙ୍କର ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ ଝାପି ତଳକୁ ନେମିଗଲେ, ହାତରେ ମୁଷଳ ଉଠାଇ। ସେଇ ଶିଳା ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ରଥକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଲା, ଚକ, ଯୋକ, ଘୋଡ଼ା, ଧ୍ୱଜ ଓ ଧନୁ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଲା। ଏପରେ, ହନୁମାନ୍ ରଥକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି, ବୃକ୍ଷ, ଶାଖା ଓ ଗଛର ତଣ୍ଡ ନେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ବିପୁଳ ହନ୍ତାକାଣ୍ଡ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କେତେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଗଲା, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲା, ବୃକ୍ଷ ତଳେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ। ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସେମାନଙ୍କୁ ପଛୁଆଇ ଦେଲେ, ଏବଂ ଏକ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉଠାଇ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଡ଼ିଲେ। ତାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ମହାବଳୀ ଓ ଗର୍ଜନା କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କର ମୁଷଳ ଉଠାଇ ହନୁମାନ୍ ଉପରେ ଧାଉଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ମୁଷଳ ଉଠାଇ ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ତୀବ୍ର ମୁଷଳ ଘାତ ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବାୟୁ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଏହି ଘାତକୁ ଅବହେଳା କଲେ। ସେ ଏକ ଅପାର ଶିଳା ନେଇ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଘାତ କଲେ, ଯାହାରେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ଫୁଲିଉଠିଲା ଓ ସେ ଏକ ଭଙ୍ଗୁର ପାହାଡ଼ ପରି ଭୂମିରେ ଝଟକା ଖାଇ ବୃହତ୍ ଧ୍ୱଂସ ସହିତ ପଡ଼ିଗଲେ। ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ବଞ୍ଚିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଲଙ୍କାକୁ ପଳାଇଗଲେ। ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରି, ରକ୍ତ ଧାରା ବହାଇ ଦେଇ, ଶତ୍ରୁହନ୍ତା ହୋଇ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବାନରମାନେ ସମ୍ମାନ କଲେ, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଏଉଁପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ତିରପନ୍ଥି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ନିହତ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି ଲଙ୍କାପତି ରାବଣ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ହେଲେ, ସେ ବିଷଧ୍ୱସ୍ତ୍ର ସାପ ପରି ଗମ୍ଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ରୋଷରେ ଅନ୍ଧକାରିତ ହୋଇ, ସେ କ୍ରୂର, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବୀର, ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯାଅ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ବା ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରମାନେ କୁ ମାରିଦେ।” ‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଗୃହୀତ ମାୟାପ୍ରଭୁ ରାବଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ବହୁ ସେନା ସହିତ ତ୍ୱରିତ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସେନା ନେଇ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଉଣ୍ଟ, ଖଚ୍ଚର, ଏବଂ ବହୁ ଧ୍ୱଜପତାକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଅଦ୍ଭୁତ କଙ୍କଣ ଓ ମୁକୁଟ୍ ପିନ୍ଧି, ତାଙ୍କର ସ୍ଲିମ୍ ଦେହ ଧାକି, ଧନୁ ଧରି ସେ ତ୍ୱରିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାରି ରଥକୁ, ଯାହା ଧ୍ୱଜପତାକା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ତାହାକୁ ବଳୟ କରି, ସେ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ। ସେନାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶସ୍ତ୍ର - ଭାଲ ଓ ଦୀଘଳ ଅସି, ଶୁଳ, ମୁଷଳ, ଗଦା, ଧନୁ, ତୀର, ଚକ୍ର, କୁଟାରି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର - ସହିତ ରାକ୍ଷସ ସେନା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀମାନେ ପାହାଡ଼ ପରି ଚାଲୁଥିଲେ। କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ଲଞ୍ଚ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧରି ଚଢ଼ିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନଧାରୀ ଓ ଶୂରବୀର ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ସେନା ବର୍ଷା ଋତୁର ମେଘପଟ୍ଟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଗର୍ଜନା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ବାହାରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଙ୍ଗଦ ନାୟକ ଥିଲେ। ସେମାନେ ବାହାରୁଥିବା ବେଳେ ଅଶୁଭ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା। ଘନ ଆକାଶରୁ ଭୟଙ୍କର ଉଲ୍କାପିଣ୍ଡ ପଡ଼ିଲା, ଅଗ୍ନି ଧାରା ଉତ୍ସର୍ଗ କରୁଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଶ୍ୱାନ ଅଶୁଭ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଭୟାନକ ପଶୁମାନେ ଚିତ୍କାର କରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ଅନୁମାନ କରାଉଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥୀମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବା ବେଳେ ଭୟରେ ଥରି ଯାଉଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ଦେଖି ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଶୂର ବୀର ହୋଇ ଆତ୍ମବଳ ସଂଗ୍ରହ କରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି ଦେଖି ବାନରମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବାରୁ ବିଜୟୋନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ବିପୁଳ ଧ୍ୱନି କରିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ ଉପରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା। ଏଥିରୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ଏକାଉଠିକ ହୋଇ ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ମାରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ବଡ଼ ଉତ୍ସାହରେ ସେମାନେ ଧାଉଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ରକ୍ତେ ଭିଜିଗଲା ଓ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କିଛି ଶୂରବୀର ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମିଳି, ଲୋହାର ଗଦା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, କେବେ ପଛୁଆଇଲେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ବୃକ୍ଷ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ରଥର ଚକ୍ର, ଧନୁର ତୀବ୍ର ଧ୍ୱନି, ଶଂଖ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଢୋଳର ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା। କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ହାତାହାତି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। କିଛି ରାକ୍ଷସ କେହି ହାତ, ପା, ମୁଷ୍ଟି, ବୃକ୍ଷ ଓ ଘୁଣ୍ଡିରେ ଆଘାତ ପାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରମତ୍ତ ବାନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲେ। ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ତୀବ୍ର ତୀର ଦ୍ୱାରା ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ କରି, ପ୍ରଳୟକାଳରେ ଯମ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଚାଲିଉଠିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରଭିନ୍ନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ବାନର ସେନା ଉପରେ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବାଲିପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟ ଦ୍ୱିଗୁଣିୟ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ କୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହନ୍ତା କଲେ, ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲେ।