ଏହି ସମୟରେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ—ଭାଲ, ଗଦା, ମୁଷଳ, ଲୋହା ରଡ଼, ମୁଷଳ ଇତ୍ୟାଦି—ହାତରେ ଧରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସେମାନେ ଲୋହା ରଡ଼, ଗୁଲି, ବାଣ, ପାଶ, କୁଠାର ଦ୍ୱାରା ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ମେଘର ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। କିଛି ରାକ୍ଷସ ଅଭୂଷିତ କବଚ ପିନ୍ଧି, ସୁନ୍ଦର ଝଣ୍ଡା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଝାଲର ଲଗାଇଥିବା ରଥ ଉପରେ, କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ମୁହଁ ଥିବା ଖଚ୍ଚର ଉପରେ ଚଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ବହିର୍ଗତ ହେଲେ। ଅତି ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ା ଓ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଉପରେ ବସିଥିବା ଏହି ନିଶାଚର ରାକ୍ଷସମାନେ ବାଘର ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅଗ୍ରହଣୀୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ଖଚ୍ଚରମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ମଧ୍ୟରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ ଓ ଓଲ୍ଫ ଓ ସିଂହ ମୁହଁ ଥିବା ଖଚ୍ଚର ଯୁତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ହସି ହସି ବାହାରିଲେ; ସେଠାରେ ହନୁମାନ୍ ରହିଥିଲେ। ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦେହ ଓ ଭୟଭୀତ ରୂପ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଖଚ୍ଚରମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ମଧ୍ୟରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରେ ନିର୍ଦୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ଆଗକୁ ବାଧା ଦେଲେ; ଏକ ବିଶାଳ ଭୟଙ୍କର ଗୃଧ୍ର ତାଙ୍କର ରଥର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଝପଟିପଡ଼ିଲା। ତାଙ୍କର ଝଣ୍ଡା ଶିରାସ୍ଥ ଉପରେ ମାଂସ ଓ ପାଥର ଗଛି ଗଛି ପଡ଼ିଲା; ଏକ ବୃହତ୍ ଧଳା ମୁଣ୍ଡବିହୀନ ଧଡ଼, ରକ୍ତ ଲୁହା ଭିଜା, ଭୂମିରେ ଚାଲିଗଲା। ଏହା ଭୟଙ୍କର ଅସମ୍ବଦ୍ଧ ଧ୍ୱନି କରି ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା; ଆକାଶରୁ ରକ୍ତ ବର୍ଷିତ ହେଲା, ଭୂମି କମ୍ପିଗଲା। ପବନ ସ୍ୱାଭାବିକ ଚଳାଚଳକୁ ବିପରୀତ ଭାବେ ବହିଲା, ମେଘର ଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା; ଦିଗ୍ବଳୟ ଘନ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଯାଇଲା, ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟ ଅନୁମାନ କରାଯାଉଥିବା ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ; ସେ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ତଥାପି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନିଶାଚର, ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାୟରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ରାଘବଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିବା ବିଶାଳ ବାନର ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଏକ ବଡ଼ ବନ୍ୟାର ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ବାଉନ୍ତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ରମ ନେଇ ଆଗକୁ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାୟରେ ଗର୍ଜନ କରିଲେ। ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେମାନେ ଦୁଃସାହସିକ ଗଛ, ଭାଲ, ଗଦା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କରିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବାନରମାନୋ କୁ ଚେରିଦେଇଲେ, କିନ୍ତୁ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନୋ କୁ ଭୂମିରେ ଢେଇଦେଲେ। କ୍ରୁଧ୍ଧ ରାକ୍ଷସମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ସିଧା ଚଳିଥିବା, ବକ ପିଲା ରେ ଲଗାଇଥିବା ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବାନରମାନୋ କୁ ବିଦ୍ଧ କରିଲେ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା। ସେମାନେ କ୍ରୁର ଗଦା, ତଳୱାର, ମୁଷଳ, ଭୟଙ୍କର ଲୋହା ରଡ଼, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୂଷିତ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରହାର କରୁଥିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ବାନର ଚିରି ଦିଆଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶୂର ବାନରମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଅଭୟ ହୋଇ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ବିଦ୍ଧ ଓ ଭାଲ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗ ଛିରିଯାଇଥିବା ବାନର ନାୟକମାନେ ଗଛ ଓ ପାଥର ଧରି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଚଢ଼ି ପଡ଼ିଲେ। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ଅତି ତ୍ରୁଟିହୀନ ଗତିରେ ରାକ୍ଷସମାନୋ କୁ ଚକ୍ନାଚୂର କରି, ତାଙ୍କର ନାମ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଚିତ୍ର ଓ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପାଥର ଓ ଅନେକ ଶାଖା ଥିବା ଗଛ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା। କିଛି ରାକ୍ଷସ ବିଜୟୀ ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ନାଚୂର ହୋଇ ରକ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିଲେ; ରକ୍ତପାନ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ଝଡ଼ାଉଥିଲେ। କିଛି ରାକ୍ଷସ ପାଶରେ ଛିରିଯାଇଥିଲେ, କିଛି ଗଛ ତଳେ ଚକ୍ନାଚୂର ହୋଇଥିଲେ, କିଛି ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କ୍ଷୁଦ୍ର ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉପଡ଼ାଯାଇଥିଲେ। କିଛି ନିଶାଚର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଝଣ୍ଡା, ରଥ ଓ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇଥିଲେ। ଭୂମି ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲା ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ହାତୀ, ବନବାସୀ ବାନରମାନେ ଛାଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ଚରମର ଘୋଡ଼ା। ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ରମ ଥିବା ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ଦୂର୍ତ୍ତ ଗତିରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୁଁହ ଉପଡ଼ାଯାଉଥିଲେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଦ୍ୱାରା ଚିରିଦେଉଥିଲେ। ମୁଁହ ନମାଇ, କେଶ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ଗନ୍ଧରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ତଥାପି ଅନ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ରମ ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ବାନରମାନେ ଉପରେ ବଜ୍ର ପରି କଠିନ ତାଙ୍କର ହାତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କରିଲେ। ଯଦ୍ୟପି ସେମାନେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଥିଲେ, ବାନରମାନେ ତାଠୁ ଅଧିକ ଦ୍ରୁତ ଥିଲେ ଏବଂ ମୁଷ୍ଟି, ପାଦ, ଦାନ୍ତ ଓ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କରି ରାକ୍ଷସମାନେ ଚକ୍ନାଚୂର କରିଦେଲେ। ତାଙ୍କର ସେନା ଭାଗିଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ କ୍ରୋଧରେ ତିବ୍ର ଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁଥିବା ବାନରମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। କିଛି ବାନର ଭାଲ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ନାଚୂର ହୋଇ, ରକ୍ତ ଝରେଇ, ଗଦା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାରିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। କିଛି ଲୋହା ରଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆହତ, କିଛି ଗୁଲି ଦ୍ୱାରା ଛିରିଯାଇ, କିଛି ଭାଲ ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଜୀବନ ହାରାଇ ଲଖିତ ହେଲେ। କିଛି ବନବାସୀ ବାନର ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଭୂମିରେ ଶବ ହୋଇ ଶୋଇ ରହିଲେ; କିଛି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭାଗିଗଲେ। କିଛି ହୃଦୟ ଫାଟି ଗଲା, କିଛି ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଅନ୍ତ୍ର ଝଡ଼ିଯାଇଲା।