ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ନିଜ ସେବକମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଭୟ ଓ ଶୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁର ରଙ୍ଗ ହରାଇଗଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ବାଣ—ଏହି ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ଭୟଙ୍କର, ଅଖଣ୍ଡ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ—ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁମାନେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏମିତି ବାଣର ବନ୍ଧନ ଭୋଗିଥିବା ପରେ ମୋର ଶତ୍ରୁମାନେ ଯଦି ପୁଣି ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ମୋର ସମସ୍ତ ସେନା ଏବେ ଅନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଯେଉଁ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଯୁଦ୍ଧର ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳମାନ ଥିଲା, ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟର୍ଥ ସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯଦିଓ ଏହି ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଆଗରୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ କହି, ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନିପରି ଶ୍୵ାସ ନିଅଉଥିବା ସର୍ପ ପରି ହେଇଯାଇ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ନାମକ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶୂର ବଳବାନ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପଶାଳୀ। ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଯାଉ ଏବଂ ରାମ ଓ ବାନରମାନଙ୍କୁ ବଧ କର।” ରାବଣଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଚାରିପାଖରେ ପରିକ୍ରମା କରି ରାଜମହଳରୁ ତୁରନ୍ତ ବାହାରିଗଲେ। ଦ୍ୱାରରେ ପହଁଚି ତିନି ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସେନାକୁ ତୁରନ୍ତ ଚଳାଅ, ଯୁଦ୍ଧ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିବା ବେଳେ ଅପେକ୍ଷା କାହିଁକି?” ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ସେନାପତି ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସେନାକୁ ଚଳାଇଲେ। ଏହି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ରାତ୍ରିଚର ରାକ୍ଷସମାନେ, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ଗଜଝଣ୍ଡ ଲାଗି ଘଣ୍ଟା ବାନ୍ଧି, ଉଲ୍ଲାସରେ ଘୋଷ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ହାତରେ ନେଇ—ଶୁଳ, ଗଦା, ମୁସଳ, ଲୋହା ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ମୁସଳ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। କିଏ ଲୋହା ଦଣ୍ଡ, ଗୁଳି, ବାଣ, ପାଶ, କୁଟାର ନେଇ; କିଏ ଭୟଙ୍କର ଅବଜାନ୍ତ ରାକ୍ଷସ ରୂପେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଘୋଷ କରୁଥିଲେ। କିଏ କିଏ କଂଚାଳି ପିନ୍ଧି, ପତାକା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଝାଲର ଶୋଭିତ ରଥରେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମୁଖର ଖଚ୍ଚରରେ ଚଢ଼ି ଯାଉଥିଲେ। ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ା ଓ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଏହି ରାତ୍ରିଚର ରାକ୍ଷସମାନେ ବାଘ ପରି ଭୟଙ୍କର ହୋଇ ଯାଉଥିଲେ। ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ଖଚ୍ଚରମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାରେ ଗଞ୍ଜି ଉଠୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ, ଯେଉଁ ରଥ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରିଥିଲା ଏବଂ ତାହାରେ ଟିଆର ଓ ସିଂହର ମୁହଁ ଥିଲା। ଏହି ପ୍ରବଳ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ହସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ବାହାରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଖଚ୍ଚରମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାରରେ ଗଞ୍ଜି ଉଠୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଦୁଷ୍ଟ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ପଥରେ ବାଧା ଦେଲେ, ଏବଂ ଏକ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଗୃଧ୍ର ରଥର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ପତାକାର ଶିଖରରେ ମାଂସ ଓ ପାଥର ଗଠା ଏକଠା ହୋଇ ପଡ଼ିଲା; ଏବଂ ଏକ ବଡ଼ ଧଳା ମୁଣ୍ଡହୀନ ଧଡ଼, ରକ୍ତ ଲୁହା ହୋଇ ଭୂମିରେ ବହିଗଲା। ଏହି ଅପଶକୁନ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା, ଆକାଶରୁ ରକ୍ତ ବର୍ଷା ହେଲା, ଭୂମି କମ୍ପି ଉଠିଲା। ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ବାୟୁ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ବହିଲା, ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଶବ୍ଦ ହେଲା; ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାଙ୍କାଗଲା, ଦେଖାଯିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ୍ୟ ଅପଶକୁନ ଦେଖି ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟାକୁଳ ହେଲେ, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ମନେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ରାତ୍ରିଚର ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସମାନେ ଘେରାଉ କରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଯୁଦ୍ଧ ଆଗ୍ରହରେ ବାହାରି, ରାଘବଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସୁରକ୍ଷିତ ବିଶାଳ ବାନର ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ବଡ଼ ବନ୍ୟା ପରି ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା। ଏଠିଠାରେ ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ବାଉନ୍ସିଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପ ସହିତ ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନର ଆନନ୍ଦ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଆଗ୍ରହରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୋଇ ଗର୍ଜନ କରିଲେ। ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେମାନେ ଏକାପରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗଛ, ଶୁଳ, ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବାନରମାନେକୁ କାଟି ଦେଉଥିଲେ, ତେବେ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରୁଥିଲେ। କ୍ରୁଧ୍ଧ ରାକ୍ଷସମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ସିଧା ଚଳିଥିବା ବାଣ, ଯାହା ମାଛର ପାଙ୍ଖ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସେଠାରେ ଥିବା ବାନରମାନେକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଗଦା, ତାଳୱାର, ଶୂଲ, ଭୟଙ୍କର ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଓ ଶୋଭାପ୍ରଦ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସବୁ ଆଘାତ ସହି ବି, ସେଇ ପ୍ରବଳ ବାନରମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଅଭୟ ହୋଇ ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ବାଣର ଶରୀର ବାଣରେ ଛିଦ୍ରିତ, ଅଙ୍ଗ ଶୁଳରେ ଫାଟିଯାଇଥିଲା, ବାନର ନାୟକମାନେ ସେଠାରେ ଗଛ ଓ ପାଥର ଧରିଥିଲେ। ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି, ତୀବ୍ର ଗତିରେ ରାକ୍ଷସ ଶୂରମାନେକୁ ଚକ୍ନାଚୁର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ନାମ ଡାକୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପାଥର ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଶାଖା ଥିବା ଗଛ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା। କିଏ କିଏ ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ନାଚୁର କରାଯାଇ ରକ୍ତ ବମିଲେ; ଅନ୍ୟ କିଏ କିଏ ରକ୍ତପାନ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ଝରାଇଲେ। କିଏ କିଏ ପାଶ୍ୱଦେଶରେ ଫାଟିଗଲେ, କିଏ ଗଛରେ ଚକ୍ନାଚୁର ହେଲେ, କିଏ ପାଥରରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, କିଏ ଦାନ୍ତରେ ଚିରାଯିଲେ। କିଏ ଭଙ୍ଗ ଓ ଭସ୍ମୀଭୂତ ପତାକା, ଗିରିଥିବା ତାଳୱାର, ଭଙ୍ଗ ରଥ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ଅସୁବିଧାରେ ଥିଲେ।