ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତାଙ୍କର କୁଟିଲ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ମାୟାରେ ଦକ୍ଷତା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଭୟାନକ ନଗ୍ନ ବାଣର ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଏହାକୁ କେବଳ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମାତ୍ର ମୁକ୍ତ କରିପାରିବେ । ଏହି ସର୍ପମାନେ କଦ୍ରୁଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁମାନେ ରାକ୍ଷସ ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ବାଣର ଆକାର ଧାରଣ କରି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ରଖିଥିଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଶୁଣି, ମୁଁ ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ନେଇ ମୋର ପ୍ରେମ ଓ ମିତ୍ରତାର ପ୍ରେରଣାରେ, ମୋର ମିତ୍ର ଧର୍ମ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆସିଛି । ତୁମେ ଏହି ଭୟାନକ ବାଣ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇଛ, କିନ୍ତୁ ସଦା ସତର୍କ ରୁହ । ସବୁ ରାକ୍ଷସ ସ୍ୱଭାବତଃ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧୂର୍ତ୍ତ ଓ ଚତୁର, ତୁମର ଶକ୍ତି ହେଉଛି ତୁମର ସରଳତା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନ । ଏହିକାରଣରୁ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ କେବେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ କୁଟିଲ । ଏପରି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଓ ବିଦାୟ ନେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ । “ମିତ୍ର ରାଘବ, ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କରୁଣା କର, ମୁଁ ବିଦାୟ ନେଉଛି; ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ଯିବି । ଆମର ମିତ୍ରତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁନାହିଁ, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି, ଆପଣ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରିବେ । ଆପଣ ତୀର ମାଳାରେ ଲଙ୍କାକୁ ବାଳକ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଛାଡ଼ି ଶୂନ୍ୟ କରି, ଶତ୍ରୁ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ ।” ଏପରି କହି, ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବନବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ କରିଲେ । ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଲିଙ୍ଗନ ଦେଇ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ ବାୟୁର ଭଳି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ । ରାଘବମାନେ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ଦେଖି, ବାନର ସେନାପତିମାନେ ସିଂହ ଭଳି ଗର୍ଜନ କରିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଛ ହଲାଇଲେ । ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଢୋଳ, ମୃଦଙ୍ଗ ବଜାଇଲେ, ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ, ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ଚିତ୍କାର କରିଲେ । ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ପାହାଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଉପଡ଼ି ଶତାଧିକ ଦଳରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ । ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ହୁଙ୍କାର କରି ରାତିର ଚରକୁ ଭୟଭୀତ କରି, ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ଲଙ୍କା ଦ୍ୱାର ପ୍ରାନ୍ତରେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଓ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଙ୍କାର ଗର୍ଜନ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷ ରାତିରେ ମେଘ ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି କଲା । ଏଠିରେ ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା । ଏବେ ଏକାବନ୍ଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ, ରାବଣ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକାସାଥିରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦ, ଶୁଣିଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସAMଗରେ କହିଲେ, “ଯେପରି ବହୁତ ବାନର ଏକାଠି ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ହୁଙ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ମେଘ ଗର୍ଜନ ଭଳି ଶବ୍ଦ ଉଠୁଛି— ନିଶ୍ଚୟ ଏଠି ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହେଉଛି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚିତ୍କାରରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଉତ୍କଳିତ ହେଉଛି । କିନ୍ତୁ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ବନ୍ଧି ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ମୋତେ ସନ୍ଦେହ ଦେଉଛି ।” ଏପରି କହି, ରାକ୍ଷସାଧିପତି ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ନିକଟସ୍ଥ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉଦ୍ଦେଶିତ ହେଲେ, “ଏହି ଦୁଃଖର ମଧ୍ୟରେ ବନବାସୀ ମାନେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବୁଛନ୍ତି, ତାହାର କାରଣ ତୁରନ୍ତ ଜାଣିକି ଆସ ।” ଏପରି ଆଦେଶ ମିଳି, ରାକ୍ଷସମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରାଚୀର ଉପରେ ଚଢ଼ିଗଲେ ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ରକ୍ଷିତ ବନର ସେନା ଦେଖିଲେ । ସେଠାରେ ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇ ଭ୍ରାତା, ଭୟଙ୍କର ବାଣ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉଠିଯାଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିରାଶ ହେଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହୃଦୟ ଏବଂ ଶୁକ୍ଳ ମୁହଁ ସହିତ ପ୍ରାଚୀରରୁ ଅବତରି, ତାଙ୍କର ରାକ୍ଷସାଧିପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ ସମସ୍ତ ଅସୁଖଦ ଖବର ରାବଣଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ କହିଲେ । “ଯେଉଁ ଦୁଇ ଭ୍ରାତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଜାଲରେ ବନ୍ଧି ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମାଇଦାନରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ମହାଗଜ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗି ଉଠିଯାନ୍ତି ।” ଏହି ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ମାନ୍ଧି ଗଲା । ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ବାଣ, ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ସର୍ପ ସଦୃଶ ବିଷାକ୍ତ, ଅଚୁକ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଉଜ୍ୱଳ, ତାହା ସେମାନେ ଉପରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣର ବନ୍ଧନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ଏବେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦେଖି ମୋ ସମସ୍ତ ସେନା ଅସ୍ଥିର ହେଇପଡ଼ିଛି । ଯେଉଁ ବାଣ ଯୁଦ୍ଧର ଅଗ୍ନିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଯେଉଁମାନେ ଆଗରେ ମୋ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ଅଫଳ ହେଲେ । ଏପରି କହି, ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଶ୍୵ାସ ନିଅଉଥିବା ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ନାମକ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ଡାକି କହିଲେ, “ତୁମେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ, ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଯାଇ ରାମ ଓ ବାନରମାନଙ୍କୁ ବଧ କର ।” ରାକ୍ଷସାଧିପତିଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ରାଜପ୍ରସାଦରୁ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ବାହାରିଗଲେ । ଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚି ସେ ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସେନାକୁ ଶୀଘ୍ର ଚଳାଅ; ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତୀକ୍ଷାରେ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି?” ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେନାପତି ତାଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେନାକୁ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚଳାଇଲେ ।