ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସେହିବେଳେ, ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ତେଜସ୍ବୀ, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏହି ସେନା କାହିଁକି ଏପରି ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛି? ଏହା ଏକ ହାରାଉଥିବା ଜାହାଜ ପରି ଲାଗୁଛି।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଭାଲିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମହାବୀରୀ, ଆପଣ କି ଦେଖୁନାହାନ୍ତି ଯେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଇଁ ମହାରଥୀ, ବହୁତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ଆହତ ହୋଇ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗାଇ ଶରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇଛନ୍ତି?” ସେଥିରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭୟର ଫଳ। ଏହି ବାନରମାନେ ମୁହଁ ନିମ୍ନ କରି ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଚାରିଦିଗରେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଆତଙ୍କରେ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି। ସେମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି ଲଜ୍ଜିତ ନହେଉନ୍ତି, ପଛକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ପଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଉପରେ ଲାଘି କୁଦିଯାଉଛନ୍ତି।” ଏହି ସମୟରେ, ଗଦାଧାରୀ ଧୀରବୀର ବିଭୀଷଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଜୟାଶୀଷ ଦେଲେ। ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଏବଂ ଭଲୁକା ରାଜା ଜାମ୍ବବାନ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ, “ଏହି ବିଭୀଷଣ ଆସିଛନ୍ତି। ବାନରମାନେ ଭୟରେ ଭାଗିଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ବୋଲି ଭାବୁଛନ୍ତି। ସତ୍ୱରେ ଏହି ଭୟଭୀତ ବାନରମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ କହ, ବିଭୀଷଣ ଆସିଛନ୍ତି।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇଁ, ଜାମ୍ବବାନ ଭୟଭୀତ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇଲେ। ଭଲୁକା ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନର ଭୟ ଛାଡ଼ି ଫେରି ଆସିଲେ। ଏହିବେଳେ, ବିଭୀଷଣ ଦେଖିଲେ ଯେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦେହ ଶରରେ ଛିଦ୍ର ହୋଇ ରକ୍ତରେ ଭିଜା। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ଦୁଃଖରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଜଳରେ ଭିଜା ହାତରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପଞ୍ଜା କଲେ, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ସେ କନ୍ଦି କନ୍ଦି କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଇଁ ଶୂରବୀର, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରେମୀ, ଅସତ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଚଳନାରେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ମୋ ଭାଇର ପୁଅ, ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ରାବଣଙ୍କ ଚଳନାରେ ଏହି ଦୁଇଁ ନ୍ୟାୟବାନ୍ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଶରେ ଛିଦ୍ର, ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ଏହି ଦୁଇଁ ମହାଗଜ ପରି ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲି, ଏବେ ସେମାନେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଶୁଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏଯାଁତି ସଜୀବ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ରାବଣ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛି।” ବିଭୀଷଣ ଏପରି କନ୍ଦିବା ସମୟରେ, ମହାତ୍ମା ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, “ଧର୍ମଜ୍ଞ ବିଭୀଷଣ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଲଙ୍କାର ରାଜ୍ୟ ପାଇବେ; ଏଠାରେ ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମୋହ ଛାଡ଼ି ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ମାରିବେ।” ଏପରି ଭଳି ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ସୁଷେଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପୁନଃ ଚେତନା ପାଇଥିବା ବାନର ସେନାକୁ ନେଇ, ଏହି ଦୁଇଁ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ନେଇଯାଅ। ମୁଁ ରାବଣ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ହରାଉଥିବା ଶ୍ରୀକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁଷେଣ କହିଲେ, “ପୁରାତନ ସମୟରେ ମୁଁ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିଥିଲି। ସେଠାରେ ଦାନବମାନେ ବାରମ୍ବାର ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କରିଥିଲେ। ସେଠି, ବ୍ରହସ୍ପତି ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଆହତ, ଅଚେତନ ଓ ମୃତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସା କରିଥିଲେ। ଏହିବେଳେ, ସମ୍ପାତି, ପନସ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶୀଘ୍ର ଦୁଧ ନଦୀ କୂଳରେ ଯାଇ ଅମୃତ ଦେଇଥିବା ପର୍ବତରୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଔଷଧ ଆଣନ୍ତୁ। ବାନରମାନେ ଏହି ପର୍ବତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ସଞ୍ଜୀବନୀ ଓ ଦେବତାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବିଶଳ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଔଷଧ ଚିହ୍ନନ୍ତି। ଦୁଧ ନଦୀରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଦ୍ରୋଣ ନାମକ ଦୁଇଟି ପର୍ବତ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅମୃତ ମଥାଯାଇଥିଲା, ସେଠି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ ମିଳିବ। ଏହି ଦୁଇଁ ପର୍ବତକୁ ଦେବତାମାନେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ରଖିଥିଲେ; ଏଠାରୁ ହନୁମାନ, ବାୟୁପୁତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ସେଠାକୁ ଯାଉନ୍ତୁ।” ଏହି ସମୟରେ, ବାୟୁ ଓ ମେଘ, ବିଦ୍ୟୁତରେ ଚମକି, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବେଗରେ ବହିଲେ, ସମୁଦ୍ର ଜଳକୁ ମଥିଦେଲେ, ପର୍ବତମାନେ ଅନ୍ଦୋଳିତ ହେଉଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲା। ବାୟୁର ଭୟଙ୍କର ଝଞ୍ଜାରେ ଦ୍ୱୀପର ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ି ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଗଡ଼ିଗଲା। ସେଠି ଥିବା ସର୍ପମାନେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଲୁଣ୍ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ବାନର ଦେଖିଲେ ଯେ, ତୀବ୍ର ତେଜସ୍ବୀ ଗରୁଡ଼, ବିନତାପୁତ୍ର, ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସର୍ପମାନେ ଚାରିଦିଗେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇଁ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗପାଶରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଅଚଳ ଥିଲେ। ତାପରେ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ ମହାପକ୍ଷୀ ଗରୁଡ଼, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀୟ ଏହି ଦୁଇଁ ଭାଇଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି, ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁକୁ ମୃଦୁ ହାତରେ ଛୁଇଁ ଦେଖିଲେ।