ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରକ୍ତରେ ଲୁହା ଓ ଗଭୀର ଆଘାତରେ ଆବୃତ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଦୁଃଖ ଛାଇଥିଲା । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହେଇ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ସେ କହିଲେ, "ଆଜି ମୋ ଭାଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଏମିତି ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ସମୟରେ ମୋ ପାଇଁ ସୀତା କିମ୍ବା ଜୀବନର କଣ ଉପଯୋଗ? ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀତା ପରି ନାରୀ ମିଳିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପରି ଭାଇ, ସାଥୀ କିମ୍ବା ମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଯଦି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବେ ତାଙ୍କ ଶେଷ ଦିନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ବାନରମାନଙ୍କ ଆଖି ମୁହାଁରେ ଏଠାରେ ମୋ ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।" "ମୁଁ କୌଶଳ୍ୟା କିମ୍ବା ମୋ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କ'ଣ କହିବି? ସୁମିତ୍ରା, ଯେଉଁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମୁଁ କିପରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବି?" "ଯଦି ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଫେରିଯିବି, ତେବେ ମୁଁ ମେଘାନ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଗାଈ ପରି କମ୍ପିଉଥିବା ସେ ମାତାକୁ କିପରି ଶାନ୍ତ କରିବି?" "ମୁଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କିପରି କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସହ ବନକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଫେରିଯିବି?" "ମୁଁ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଅପମାନ ସହିପାରିବି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ମୁଁ ମୋ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି, କାରଣ ଏପରି ଜୀବନ ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।" "ମୋ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏପରି ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ଲଜ୍ଜିତ ହେଉଛି।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ସଦା ମୋ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରୁଥିଲା; ଏବେ ତୁମେ ନିର୍ଜୀବ ହେଇ, ଦୁଃଖୀ ଭାଇକୁ କିଛି କହିପାରୁନାହିଁ।" "ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲା, ଏବେ ତୁମେ ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି।" "ଏହି ବାଣର ଶୟାନା ଉପରେ ତୁମର ଆଘାତରୁ ରକ୍ତ ବହିଯାଉଛି; ତୁମେ ବାଣରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଛ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅସ୍ତ ହୁଅଁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି।" "ତୁମର ଜୀବନ ଅଙ୍ଗରେ ବାଣ ଲାଗିଥିବାରୁ ଏଠି କିଛି କହିପାରୁନାହିଁ; ତୁମର ଚକ୍ଷୁରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି, ତୁମେ କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ।" "ଯେପରି ତୁମେ ମୋ ସହ ବନକୁ ଗଲା, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁସରି ବିଶ୍ୱରେ ଯମର ନିବାସକୁ ଯିବି।" "ସେ, ଯେଉଁ ମୋତେ ସଦା ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁଗତ ରହୁଥିଲେ ଓ ମୋତେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ସେବା କରୁଥିଲେ, ମୋ ଅଯୋଗ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।" "କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେବେ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି କଠୋର କିମ୍ବା ଅସୁମ୍ଧୁର ବାକ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିନଥିଲେ।" "ଅନେକ ବାଣ ଏକ ସମୟରେ ମୁକ୍ତ କରିଥିବା, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଅଟଳ ଅଛନ୍ତି।" "ଏବଂ ମହାବଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ନଷ୍ଟ କରିପାରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବେ ମୃତ୍ୟୁ ଶୟାନା ଉପରେ ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଶୟାନାରେ ଶୁଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ।" "ମୁଁ ଯେଉଁ ମିଥ୍ୟା ବାକ୍ୟ କହିଥିଲି, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଭବାଇନଥିଲି, ସେ ବାକ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଦହିଦେବ।" "ଏଠି ସମୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ଏଠାରୁ ଫେରିଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ମୋ ହାରିଗଲା ବୋଲି ଭାବି, ରାବଣ ତୁମକୁ ଅଧିକରି ନେବ।" "ଅଙ୍ଗଦକୁ ଆଗରେ ରଖି, ତୁମର ସେନା ଓ ସେବକ ସହିତ, ନୀଳ ଓ ନଳ ସହ ଏ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କର।" "ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଛି; ମୁଁ ବାନର ରାଜା ଓ ଭାଲୁ ମହାରାଜ ଉପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।" "ଅଙ୍ଗଦ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ ଦ୍ୱାରା କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ କେସରୀ, ସମ୍ପାତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ଗବୟ, ଗବାକ୍ଷ, ଶରଭ, ଗଜ ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି।" "କିନ୍ତୁ, ସୁଗ୍ରୀବ, ଦୈବ ମାନବ ପ୍ରୟାସରେ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତଥାପି, ମୋ ପାଇଁ ମିତ୍ର ଓ ସାଥୀ ଯେତେକି କରିପାରିଥିଲେ, ତାହା କରିଛନ୍ତି।" "ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ଯେତେକି କରିପାରିଥିଲେ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଓ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ମିତ୍ରତାର ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ କରିଛ।" "ମୁଁ ତୁମମାନେ ଉପରେ ଅନୁମତି ଦେଉଛି; ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ଯେଉଁଠିକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଚାରିଦିଗର ବାନରମାନେ ଉଦାସ ହେଇ ଅନେକ ଜଣ ଅଶ୍ରୁ ଝାରିଲେ; ତାଙ୍କ ଅନ୍ତର ଅନ୍ଧାର ଓ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଗଲା। ଏହି ସମୟରେ ବିଭୀଷଣ, କୁଠା ହାତରେ ନେଇ, ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଖୁବ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ରାଘବଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ବିଭୀଷଣ ଗାଢ଼ କଜଳ ମେଘ ପରି ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ବାନର ତାଙ୍କୁ ରାବଣ ଭାବି ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ଏଠି ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶ ଶର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ପଞ୍ଚାଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଏହି ସେନା ଏତେ କିପରି ଦୁଃଖୀ ଏବଂ ଭୟଭୀତ, ନାଉ ଚାଲିଯିବା ପରି?" ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ଅଙ୍ଗଦ, ଭାଲିଙ୍କ ପୁଅ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ତୁମେ ଦେଖୁନାହିଁ କି, ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ଶୂରପୁତ୍ର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅନେକ ବାଣରେ ଆବୃତ ଏବଂ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇ, ବାଣର ଶୟାନା ଉପରେ ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି?" ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦକୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ରହିଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଭୟ ଦ୍ୱାରା।" "ବାନରମାନେ ମୁହଁ ନମାଇ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ଚାରିଦିଗରେ ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଭୟରେ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି।" "ସେମାନେ ଏକାଉଁଠି ଅପରେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଉନାହିଁ, ପଛକୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏକାଉଁଠି ଅପରକୁ ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି ଓ ପଡ଼ିଥିବା ମାନେ ଉପରେ ଲାଫ ଦେଉଛନ୍ତି।" ଏହି ସମୟରେ, ବିଭୀଷଣ, କୁଠା ହାତରେ ନେଇ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ଜୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।