ସେହି ସମୟରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼ ରାମ ତୀରରେ ବାନ୍ଧା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ତା ଓ ଆତ୍ମସମ୍ବଳରେ ଚେତନା ଫେରିଲେ। ରାମ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଗଭୀର ଆଘାତ ନେଇ ଜମିରେ ବସିଛନ୍ତି, ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ଭାବିଗଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ଏବେ ସୀତା କିମ୍ବା ଜୀବନର କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟ ରହିଲା? ଆଜି ମୋ ଭାଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଇ ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି।” ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀତା ପରି ଜଣେ ନାରୀ ମିଳିବେନି, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପରି ଭାଇ, ସାଥୀ କିମ୍ବା ମିତ୍ର ମିଳିବେନି। ଯଦି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଗଲେ, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ଏଠାରେ ବନ୍ଦ କରିଦେବି, ବାନରମାନଙ୍କ ଆଖି ତଳେ।” “ମୁଁ କୌଶଳ୍ୟା କିମ୍ବା ମୋ ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଣ କହିବି? ମୁଁ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କିପରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବି, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି? ଯଦି ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଫେରିବି, ତାହାଲେ ମୁଁ ତା ଅସ୍ଥିର ମା’କୁ କିପରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବି, ଯେଉଁ ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛାନା ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଅଛି?” “ମୁଁ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ କିପରି କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସହ ବନକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଫେରିବି? ମୁଁ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଉପାଳି ଭୋଗିପାରିବିନି; ଏଠାରେ ମୁଁ ମୋ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି, ଏବଂ ଜୀବନ ଚାଲିବା ମୋ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ।” “ମୁଁ ଅପରାଧୀ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକ; ମୋ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ବାଣ ଶୟାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ସଦା ମୋ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥିଲା; ଏବେ ଜୀବନ ବିହୀନ ହେଇ, ଦୁଃଖିତ ଭାଇକୁ କିପରି କହିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।” “ତୁମେ ଏହି ଦିନ ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିଥିଲା, ଏବଂ ଏବେ ନିଜେ ମୃତ ହେଇ ମୃଦୁ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛ। ଏହି ତୀର ଶୟାରେ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ ହେଉଥିବା ତୁମ ଆଘାତ ଦେଖି, ତୁମେ ବାଣରେ ବଦଳି ଯାଇଛ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅସ୍ତ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି।” “ତୀର ଦ୍ୱାରା ମୂଳ ଅଂଶରେ ଆଘାତ ହେବାରୁ ତୁମେ କିପରି କହିପାରୁନାହେଁ; ତୁମ ଆଖିରେ ବେଦନା ଦେଖାଯାଉଛି, ତୁମେ କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ। ଯେପରି ତୁମେ ମୋ ସହ ବନକୁ ଯାଇଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ତୁମେ ଯମ ଲୋକକୁ ଯାଉଥିବାରେ ସହଚରି ଯିବି।” “ସେ ଯେଉଁ ମୋତେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସାଥୀଙ୍କୁ ସଦା ନିବିଡ଼ ଭାବେ ଭକ୍ତି କରିଥିଲେ, ମୋ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଏହି ଦଶାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କଠୋର କିମ୍ବା ଅସୁନ୍ଦର କଥା ମନେ ରଖିନାହେଁ। ଏହି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ସମୟରେ ଶତ ଶତ ବାଣ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଅସ୍ତ୍ର ଶିଳ୍ପରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ।” “ଏହି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ କରିପାରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏବେ ସେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଶୟା ପରି ଭୂମିରେ ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ଯେଉଁ ଅସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସ ରାଜା କରିନଥିଲି, ସେହି କଥା ମୋତେ ନିଶ୍ଚୟ ଦେହ ଦହିଦେବ।” “ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ଏଠାରୁ ଫେରିଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ରାବଣ ମୋତେ ହରାଇ ତୁମେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିପାରିବ। ଅଙ୍ଗଦକୁ ଆଗରେ ରଖି, ତୁମ ଶେନା ଓ ସାଥୀମାନେ ସହ ନୀଳ ଓ ନଳ ସହିତ ସମୁଦ୍ର ପାର କର। ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇଛି; ମୁଁ ବାନର ରାଜା ଓ ଭାଲୁ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଦେଖି ଖୁସି ହେଉଛି।” “ଅଙ୍ଗଦ, ମଇନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, କେସରୀ ଓ ସମ୍ପାତିଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ସ୍ତୁତିୟୋଗ୍ୟ। ଗବୟ, ଗବାକ୍ଷ, ଶରଭ, ଗଜ ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ତଥାପି, ସୁଗ୍ରୀବ, ନିୟତିକୁ ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବିନି; ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମିତ୍ର କିମ୍ବା ସାଥୀମାନେ ମୋ ପାଇଁ କରିପାରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ସଫଳ ହୋଇଛି।” “ସୁଗ୍ରୀବ, ଯେଉଁ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଥିଲା, ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବେ ସେସବୁ କରିଛ; ମିତ୍ରତାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତୁମେ ଓ ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପୂରଣ କରିଛ। ମୁଁ ତୁମେ ମାନେ ଚାହିଁଥିବା ଠିକଣାକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛି।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ କାନ୍ଦିପକାଇଲେ। ତାଙ୍କର କଳା ଓ ଲାଲ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ପ୍ରବାହ ହେଲା। ଏବେ ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କ ଗଦା ହାତରେ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଦଳକୁ ଗଠନ କରି, ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦେହ କାଜଳ ଗାଠ ପରି ଅନ୍ଧାର, ସମସ୍ତ ବାନର ଭୟରେ ରାବଣ କିନ୍ଦା ଭାବି ଅପସରିଗଲେ। ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାକାବ୍ୟ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ପ୍ରଥମ ପୋଏମର ଚାଳିଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ, “ଏହି ସେନା କାହିଁକି ଏପରି ଦୁଃଖିତ? ଏକ ନାଉ ଦିଅଁରେ ହେବା ପରି ଅସ୍ଥିର ଲାଗିଛି।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦେଖୁନାହିଁ କି, ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ଶୂର ପୁଅ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅନେକ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ ତୀର ଶୟାରେ ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦେହ ରକ୍ତ ରେ ରଙ୍ଗିତ।” ତାପରେ ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦକୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଏହାକୁ କୌଣସି କାରଣ ବିନା; ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଭୟରୁ ହେଉଛି। ବାନରମାନେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତାଙ୍କ ମୁଁ ନମ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ିବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି, ଆଖି ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି।” “ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ, ପଛ ଦେଖୁନାହିଁ; ସେମାନେ ଏକାଉଁକୁ ଟାଣିବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି ଓ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ଉପରେ ଲାଘି ଦୌଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି।” ଏହି ସମୟରେ, ଶୂର ବିଭୀଷଣ, ଗଦା ହାତରେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ବିଜୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ।