ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୀତା ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ, ସେ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ବାନର ସେନା ଭୂମିରେ ଚିତ୍ ପଡ଼ିଛି, ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲସିତ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ବାନରମାନେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟରେ ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସୀତା ଆଉ ଦେଖିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ପତି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଇଝଣ ଏକ ତୀରର ଶୟ୍ୟାରେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୟିତ, ଶରରେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ଅବସ୍ଥାପନ୍ନ। ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଜ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଧନୁଷ ଦୂରେ ପଡ଼ିଛି, ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ତୀରରେ ଛିଦ୍ର, ତୀରର ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଭୂମିରେ ଶୟିତ ଅଛନ୍ତି। ଏମିତି ମହାବଳଶାଳୀ, କମଳନୟନ ଦୁଇଭାଇକୁ ଭୂମିରେ ଅଗ୍ନିର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଭଳି ଶୟିତ ଦେଖି, ସୀତା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ନିଖୁଟ ଅଙ୍ଗବତୀ ସୀତା ତାଙ୍କର ପତି ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧୂଳିରେ ତଡ଼ପୁଥିବା ଦେଖି ଅଶ୍ରୁପାତ କଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା ସୀତା, ଦେବପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ ଦୁଇଭାଇକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଅତି ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ କହିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏବେ, ସୀତା ତାଙ୍କର ପତି ଓ ପ୍ରଭଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଦୟନୀୟ ଭାବେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଯେଉଁମାନେ କହିଥିଲେ ମୁଁ କେବେ ବିଧବା ହେବିନି, ସବୁବେଳେ ପୁଅ ପାଇବି, ସେଇ ସମସ୍ତ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଆଜି ମିଥ୍ୟା ପ୍ରମାଣିତ ହେଲେ, ଯେତେବେଳେ ରାମ ମୃତ। ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ କହିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଜି ମିଥ୍ୟା ପ୍ରମାଣିତ। ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ବୀର ରାଜାଙ୍କ ମହିଷୀ କହିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୁଭ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ମୋତେ ଧନ୍ୟ କହିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା।" "ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ମହିଳାମାନେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ପାଦରେ ଅଙ୍କିତ କରିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ପତି ସହ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବିନୀ ମହିଳାମାନେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ବିଧବା ହୁଅନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମୋରେ ଏମିତି କିଛି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ଯଦ୍ୟପି ମୋର ଭାଗ୍ୟ ଏବେ ନଶ୍ଟ।" "ମହିଳାମାନେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣକୁ 'ସତ୍ୟ କମଳ' କହାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଆଜି ରାମଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ, ଏହି ସବୁ କଥା ମୋ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ।" "ମୋର କେଶ ନରମ, ସମ, ଏବଂ କଳା; ଭୌହି ଏକତ୍ର ନୁହେଁ; ମୋର ଗୋଡ଼ ଏବଂ ହାତ ଭଲ ଆକୃତିର, ଦାନ୍ତ ସମ ଓ ଅଖଣ୍ଡ।" "ମୋର ଚକ୍ଷୁ ଶଂଖ ଆକୃତିର, ହାତ ଓ ପାଦ ଏକାକାର; ଗୋଡ଼ ଏବଂ ଜଂଘା ସମ, ନଖ ମୃଦୁ ଓ ସମ, ଆଉ ଆଙ୍ଗୁଠି ସିଧା।" "ମୋର ସ୍ତନ ଭରା, ମଣ୍ଡଳାକାର ଓ ନିକଟସ୍ଥିତ; ନାଭି ଗଭୀର ଓ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ; ପାଶ୍ୱ ଓ ବକ୍ଷ ସୁନ୍ଦର।" "ମୋର ଚର୍ମ ମଣି ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଲୋମ ନରମ; ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନବତୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା।" "ମୋର ହାତ ଓ ପାଦ ଅଖଣ୍ଡ, ଯବ ଦାଣା ଭଳି ଆକୃତି; ମୋର ହାସି ମୃଦୁ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା କୁମାରୀ ଲକ୍ଷଣ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଚିହ୍ନଟ କରିଥିଲେ।" "ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, କହିଥିଲେ ଯେ ମୁଁ ମୋ ପତି ସହ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହେବି; କିନ୍ତୁ ସେ ସବୁ ଏବେ ମିଥ୍ୟା।" "ଜନସ୍ଥାନ ଅରଣ୍ୟକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜାଣି, ଅଚଳ ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଂଘି, ମୋର ଦୁଇ ଭାଇ ଗୋ ଖୁରର ଚିହ୍ନ ଭଳି ସହଜରେ ବିନାଶ ହେଲେ।" "ନିଶ୍ଚୟ, ରାଘବମାନେ ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମଶିରାସ୍ତ୍ର ଅଧିକାର କରିଥିଲେ।" "ତଥାପି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୋର ରକ୍ଷକ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନାଶ ହେଇ, ମୁଁ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି।" "ରାଘବଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ବଞ୍ଚି ଫେରେନାହିଁ, ସେ ଯେତେ ତ୍ୱରିତ ହେଉନାହିଁ।" "କୌଣସି ଭାର ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ କାଳ ପାଇଁ, ମୃତ୍ୟୁ ଅଜୟ, ଯେତେବେଳେ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।" "ମୁଁ ରାମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଇଁ, ନ ମୋ ନିଜ ପାଇଁ, ନ ମୋ ମାତା ପାଇଁ, ସବୁଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖ ମୋ ସାଧ୍ବୀ ଶ୍ୱଶ୍ରୁ ପାଇଁ।" "ସେ ନିତ୍ୟ ଉପବାସ ଓ ନିୟମରେ ରହି, ଏହି ଆଶା କରୁଛନ୍ତି—'କେବେ ମୁଁ ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଏକସাথে ଦେଖିବି?'" ସୀତା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭାସି ରୋଇଥିବା ବେଳେ, ରାକ୍ଷସୀ ତ୍ରିଜଟା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେବୀ, ଆଶା ଛାଡ଼ନ୍ତୁନାହିଁ; ଆପଣଙ୍କର ପତି ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି।" "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଯଥାଯଥିକ କାରଣ କହିବି, କିଏଁକି ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି।" "ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେତେବେଳେ ନାୟକ ମୃତ, ସେଉଁଥିରେ ବୀରମାନଙ୍କ ମୁହଁ କ୍ରୋଧ ବା ଆନନ୍ଦରେ ବିକୃତ ହୁଏନାହିଁ।" "ହେ ବୈଦେହୀ, ଏହି ପୁଷ୍ପକ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଆପଣଙ୍କୁ ବହିନେଇପାରିବ ନାହିଁ, ଯଦି ଏହି ଦୁଇଝଣ ମୃତ।" "ଯେଉଁ ସେନାର ନାୟକମାନେ ମୃତ, ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ସାହ ଓ ଶକ୍ତି ନାଶ, ସେଉଁ ସେନା ନାଉକାର ଚପୁ ଭଙ୍ଗିଗଲା ପରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।" "କିନ୍ତୁ ଏହି ସେନା ଅବିଚଳିତ ଓ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଛି, ଯାହା ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ଆପଣଙ୍କୁ କହୁଛି।" "ଏହି ଶୁଭ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଭରସା କରି, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ନେହରୁ କହୁଛି—କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ରମାନେ ଅକ୍ଷତ।" "ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିନାହିଁ, ମୁଁ କେବେ କହିବି ନାହିଁ, ମୈଥିଳୀ; ଆପଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଶିଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ମୋ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।" "ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବମାନେ ବା ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଇଝଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେନାହିଁ; ଏମିତି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହୁଛି।" "ମୈଥିଳୀ, ଏବେ ଏହି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ—ଏହି ଦୁଇଝଣ ତୀରରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ତେଜ ନାଶ ହୋଇନାହିଁ।