ରାମାୟଣର ଏହି ଗାଥାରେ, ରାଘବଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଦୟାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଅନେକ ଘଟଣା ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏକ ସମୟରେ, ରାଘବ ଏକ ଦୁଃଖଦ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବସିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ବାତ୍ସଲ୍ୟର ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା କାବନ୍ଧ ସହିତ ମିଳନ, ପମ୍ପା ହ୍ରଦର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶବରୀଙ୍କ ସହିତ ଭେଟ ମଧ୍ୟ ଥିଲା, ଯିଏ ମାଳା ଓ ମୂଳ ସହିତ ଜୀବନ ଗତି କରୁଥିଲେ। ପମ୍ପାରେ ଦୁଃଖ କରିବା ସହିତ, ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ ମଧ୍ୟ ହେଲା। ତାପରେ, ରିଷ୍ୟମୁକ ଗଛକୁ ଯାତ୍ରା କରି, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିଳିବାରେ, ବାଳୀ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ବିରୋଧ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ବାଳୀଙ୍କର ପରାଜୟ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ପୁନର୍ସ୍ଥାପନା, ତାରାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁ ପାଇଁ ଏକ ସମ୍ପର୍କ ଗଢିବା ହେଲା। ରାଘବଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦୃଢ ହେବା ସହିତ, ସେ ସେନାଗୁଡିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଠାଇଲେ। ସେ ଏକ ଅଙ୍କୁର ଦେଇ, ବାଲୁକାର ଗୁହାକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ ରଖିବାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ ଓ ସମ୍ପତି ସହିତ ମିଳିଲେ। ପରେ, ସେ ଗିରିଶୌଳରେ ଚଢ଼ି, ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମେଇନାକାର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିଲେ। ଦେବୀ ଦାସୀଙ୍କୁ ଧମକ ଦେଇ, ସିମ୍ହିକାଙ୍କୁ ଧ୍ବଂସ କରି, ଲଙ୍କା ଓ ମାଳୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ରାତିରେ ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ନିଜର ଚିନ୍ତାରେ ଥିଲେ। ପାନୀୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ସେ ରାବଣକୁ ଦେଖିଲେ, ପୁଷ୍ପକ ଯାନକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅଶୋକ ବାଣ୍କୁ ଯାଇ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ପରିଚୟ ଦେଇ, ସେ ତାଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେଲେ, ଦେବୀ ଦାସୀଙ୍କୁ ଧମକ ଦେଲେ, ଓ ତ୍ରିଜାତାଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ରତ୍ନ ଦେଇ, ଗଛକୁ ଭଙ୍ଗ କରି, ଦେବୀଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ସହିତ କିଙ୍କରଙ୍କୁ ଧ୍ବଂସ କରିଲେ। ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ବନ୍ଧକ କରି, ଲଙ୍କା ଦିଗରେ ଅଗ୍ନି ଜାଳିବା ସମୟରେ, ସେ ଫେରିବାରେ ମଧ୍ୟ ମଧୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ। ରାଘବଙ୍କୁ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇ, ସେ ରତ୍ନ ଦେଇ, ସମୁଦ୍ର ସହିତ ମିଳିଲେ ଓ ନଳଙ୍କର ବ୍ରିଜ ଗଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଲେ। ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଲଙ୍କାରେ ରାତିରେ ଘେରା ଦେଇ, ବିଭୀଷଣ ସହିତ ସମ୍ମିଳନ କରି, ଶତ୍ରୁକୁ ଧ୍ବଂସ କରିବାରେ ସାଧନା ହେଲା। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ଧ୍ବଂସ, ମେଘନାଦଙ୍କର ପରାଜୟ, ଓ ରାବଣଙ୍କର ଧ୍ବଂସ ସହିତ ସୀତାଙ୍କୁ ମିଳିବାରେ ସାଧନା ସଫଳ ହେଲା। ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ପୂଜିତ କରି, ପୁଷ୍ପକ ଯାନକୁ ଦେଖି, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାତ୍ରା କରି, ଭାରଦ୍ବାଜ ସହିତ ମିଳିଲେ। ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ପଠାଇ, ଭାରତ ସହିତ ମିଳିବା, ରାମଙ୍କର ପୂଜାର ସମୟ, ସେନାଗୁଡିକୁ ମିଳିବା, ଓ ତାଙ୍କର ଦେଶର ଖୁସି ଦେଖିବା ସହିତ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ପରେ, ଯାହା ରାମଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ ଭାଗ ହେବାକୁ ମହାନ ଋଷି ବାଲ୍ମୀକି ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା ଲେଖିଥିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଏହି ଗାଥାକୁ ଲେଖିବାରେ, ସେ ରାମଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଓ ଅର୍ଥ ଦେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ। ସେ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଗାଥାରେ ୨୪,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ, ୫୦୦ ସର୍ଗ, ୬ କାଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତର ଅଂଶ ଲେଖିଥିଲେ। ଏହି ମହାନ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, 'କିଏ ଏହାକୁ ପଢିବ?' ତାହା ଦେଖିବାକୁ। ସେ ଦେଖିଥିଲେ ରାଜାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ, କୁଶ ଓ ଲବ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମୀୟ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବାଣ୍ଡରେ ବସିଥିଲେ। ସେମାନେ ବେଦରେ ପ୍ରବୀଣ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ, ତେଣୁ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କୁ ଗାଥା ପଢିବାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ। ସେ ରାମାୟଣକୁ, ସୀତାଙ୍କର ଗାଥାକୁ, ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟର ପୁଅଙ୍କର ବିନାଶକୁ ଲେଖିଥିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ଗାଥା ଓ ଦୟା, କ୍ଷମା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଅତିରିକ୍ତ ବୀରତା ସହିତ ଏହି କବିତା ଗାଇବାକୁ ମିଳିଲା। କୁଶ ଓ ଲବ, ସଙ୍ଗୀତର ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ, ମଧୁର ଗାୟନରେ ଗାଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ସୁନ୍ଦରତା ଓ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ମଧୁର ଗାୟନରେ କଥା କରୁଥିଲେ, ଯେମିତି ରାମଙ୍କର ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଦୁଇ ଚିତ୍ର। ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଧର୍ମୀୟ କଥାକୁ ଅଧିଗମ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍ଗୀତରେ ଗାଇଥିଲେ। ଋଷି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ, ଓ ଧର୍ମୀୟ ଲୋକଙ୍କର ସମାବେଶରେ, ସେମାନେ ଏହି ଗାଥାକୁ ଗାଇଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଆଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା। ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ! ଉତ୍କୃଷ୍ଟ! ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମହାନ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଗଭୀର ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଋଷି, ଧର୍ମରେ ଅବିଶ୍ୱାସୀ, ଖୁସିରେ ଭରିଗଲେ। ସେମାନେ କୁଶୀଳବ ଗାୟକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, 'ଏହି ଗୀତର ମଧୁରତା, ବିଶେଷତଃ ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକର!' ଯଦିଓ ଏହି ଘଟଣା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲା, ସେଗୁଡିକୁ ଏପରି ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିଲା; ଦୁଇଜଣ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏତେ ଭଲ ଗାଇଥିଲେ, ଗାଥାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ମଧୁରତା, ଉତ୍ସାହ ଓ ସାରଗରିମା ସହିତ ଗାଇଥିଲେ; ଏହିପରି, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମହାନ ଋଷିଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ମିଳିଲା। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହ ଓ ଅସାଧାରଣ ମଧୁରତା ସହିତ ଗାଇଥିଲେ, ଆସପାସରେ ଥିବା ଏକ ଖୁସି ଋଷି ସେମାନେ ଏକ ପାଣିର ଗାଡ଼ି ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଏକ, ଖୁସି ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେମାନେ ଛାତ୍ରୀୟ ପୋଷାକ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ଏକ କଳା ହରିଣ ଚାରିକା ଦେଲେ, ଓ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପବିତ୍ର ଧାଗା ପ୍ରଦାନ କଲେ। ଏହିପରି, ରାମାୟଣର ଏହି ଗାଥା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ କଥାରେ ଜୀବନ ଓ ଦୟାର ଅନୁଭବ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ।