ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣ, ରାମ। ଏହା ପଞ୍ଚଚତିରିଶ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ। ଯେତେବେଳେ ମହାମୁନି ଵଶିଷ୍ଠ କାମଧେନୁ ଗାୟକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ମନା କଲେ, ତେତେବେଳେ ରାଜା ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାହାକୁ ଜୋରକରି ଟାଣିନେବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣା ଗାୟ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ଆଖିରେ ଲୁହ ନେଇ ମନେ ଭାବିଲେ—"ମହାପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଵଶିଷ୍ଠ ମୁଁଠାରୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ମୁଁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି।" ସେ ଏହିପରି ଭାବି, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ବଡ଼ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଵଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଶତଶଃ ସେନାକୁ ଝାଟିଦେଇ, ପବନ ବେଗରେ ଵଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଚରଣ ତଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଶୋକାକୁଳ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣା ଗାୟ ବଜ୍ରଘୋଷ ମେଘର ନିର୍ଘୋଷ ସଦୃଶ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆପଣ ମୋତେ କାହିଁକି ଛାଡ଼ିଦେଲେ? ଏହି ରାଜାଙ୍କ ସେନାମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମୋତେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି।" ତାହା ପରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଵଶିଷ୍ଠ ସେଉଁଠି ସୋକାକୁଳ ଭଉଣୀକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—"ଶବଳେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ତୁମେ ମୋତେ କୌଣସି ଦୋଷ କରିନାହଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଜୋରକରି ତୁମକୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି। ଆଜି ମୋର ଶକ୍ତି ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ସେ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ନାଥ। ସେ ଏତେ ବଡ଼ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ଝଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଛି।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି ଶବଳା ବିନୟରେ କହିଲେ—"ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ବଡ଼ ବୋଲି କେହି କହନ୍ତିନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତି ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଏହା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ। ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅପାର, ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ସେ ଦୁଷ୍ଟର ଗର୍ବ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରୟାସକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଵଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ହେ ଶତ୍ରୁନାଶିନୀ, ତୁମ ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ କର।" ତାହା ଶୁଣି, ଶବଳା ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଗର୍ଜନ କଲେ ଏବଂ ଶତଶଃ ପହ୍ଲବ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେମାନେ ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ରାଜା ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜ୍ୱଳିଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ବଡ଼ ଛୋଟ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପହ୍ଲବମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ। ପହ୍ଲବମାନେ ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହେବା ପରେ, ଶବଳା ପୁନି ଭୟଙ୍କର ଶକ ଓ ଯବନମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ସେମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଗଲା। ସେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତାନ୍ତୁ ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଓ ଶୂଳ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଦାହକାରୀ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯବନ, କମ୍ବୋଜ ଓ ବର୍ବରମାନେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହେଇଗଲେ। ଏଠାରେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯବନ, କମ୍ବୋଜ, ବର୍ବରମାନେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଵଶିଷ୍ଠ ଶବଳାକୁ ତାଙ୍କ ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ କହିଲେ। ଶବଳା ତାଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କମ୍ବୋଜମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ତାଙ୍କ ଅଂସ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବର୍ବର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଗର୍ଭ ଅଂଶରୁ ଯବନମାନେ, ମଳ ଭୂମିରୁ ଶକମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ଲୋମର ମୂଳରେ ମ୍ଲେଚ୍ଛ, ହାରିତ ଓ କିରାତମାନେ ବସିଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ସହିତ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି, ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶତପୁତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଆଗେଇଲେ। ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ର ପାଠରେ ପ୍ରବୀଣ ମହାମୁନି ଵଶିଷ୍ଠ ଏକ ଗର୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ପଦାତିମାନେକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ। ସମସ୍ତ ସେନା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଲଜ୍ଜା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେଲେ। ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ହୀନ, ଦନ୍ତ ଭଙ୍ଗ ଅଜଗର, ଗ୍ରସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ସେ ତାଙ୍କ ତେଜ ହରାଇଦେଲେ। ପୁତ୍ର ଓ ଶକ୍ତି ହୀନ ହୋଇ, ପଖ ଛେଦିତ ପକ୍ଷୀ ସଦୃଶ ନିରୁତ୍ସାହ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟର ଭାରସାମଲେଇ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ, ନିଜେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ତଳକୁ, ଯେଉଁଠାରେ କିନ୍ନର ଓ ସର୍ପମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ଯାଇ ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ପାଇଁ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ, ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ, ମହାତ୍ମା ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ—"ହେ ରାଜା, କି ପାଇଁ ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛ? ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, କହ; ମୁଁ ଵର ଦାତା—ତୁମ ଆଶା କହ।" ଦେବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏପରି କଥା କହିଲେ...