ଏହି ସମୟରେ, ବନରାଜ ରାମଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶା ଛାଇଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହି ନିରାଶା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଫଳ କରେ ବୋଲି ବିଭୀଷଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା ଏହି ବହୁ ସେନା ପାଇଁ କଣ ଉପକୃତ ହେବ, ତାହା ଭାବ। ଅଥବା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର; କାରଣ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଆଉଥରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ଆମର ଭୟ ଅପସାରିତ ହେବ। ଏହି ଦୁଃଖ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ନୁହେଁ, ଏବଂ ରାମ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କୁ କେବେ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କ ଆୟୁ ଶେଷ ହୋଇନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମର ସେନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କର, ଯାଉଁଠାରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ କରିବି।” ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବନରାଜମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଇ, ଆଖି ଫାଟିଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଚୁପ୍ଚାପ ଆପସରେ କଥା ହେଉଥିଲେ। ବିଭୀଷଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ଦୌଡ଼ିଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖିବା ପରେ, ବନରାଜମାନେ ତାଙ୍କର ଭୟକୁ ଏମିତି ଛାଡ଼ିଦେବେ, ଯେପରି ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଥିବା ମାଳାକୁ ଚାଲିଦେଇଦିଅନ୍ତି।” ପରେ ବିଭୀଷଣ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାନ୍ୟାୟକ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ପୁଣିଥରେ ଚେତନା ହରାଇଥିବା ବନରାଜ ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କଲେ। ଏଉଁପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ମାୟାବୀ ଯୋଦ୍ଧା, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ଲଙ୍କାକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ପିତା ରାବଣଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଶତୃମାନେ ବିଧ୍ୱଂସ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ରାବଣ ଆନନ୍ଦରେ ଉଠି ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଶୁଘି, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଯଥାସ୍ଥିତିରେ ବৰ্ণନା କଲେ—କିପରି ସେ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ବାଣରେ ବାନ୍ଧି ଅଚଳ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ କରିଥିଲେ। ଏହି ବଡ଼ ରଥୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାବଣଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲା ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ଜନିଥିବା ଅଶାନ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଉଲ୍ଲାସିତ ସ୍ୱରରେ ପୁଅକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ। ଏବେ ତୁମେ ମହାମାହାନ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ସତ୍ଚଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରି ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ ବନରାଜ ରାମଙ୍କୁ ଘେରି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ହନୁମାନ୍, ଅଙ୍ଗଦ, ନୀଳ, ସୁଷେଣ, କୁମୁଦ, ନଳ, ଗଜ, ଗଭାକ୍ଷ, ଗଭୟ, ଶରଭ, ଗନ୍ଧମାଦନ—ଏହି ସମସ୍ତ ମହାବଳୀ ବନରାଜ ଏବଂ ଜାମ୍ବବାନ୍, ଋଷଭ, ସ୍କନ୍ଧ, ରମ୍ଭ, ଶତବଲି, ପୃଥୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନେତାମାନେ ଚାରିପାଖରୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଉଠାଇ ନେଇଥିଲେ। ବନରାଜମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିଲେ—ଆଗ, ପଛ, ଉପର, ଚାରିଦିଗରେ—ଏପରି ଭାବି, ଯେ ଘାସରେ ଥିବା ହଲକା ଗତିକୁ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରାବଣ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ କୁ ଦୂରେ ପଠାଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଓ ତ୍ରିଜଟାକୁ ଡାକିଲେ। ସେମାନେ ଆସିବା ପରେ, ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତ ରାବଣ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, “ବୈଦେହୀଙ୍କୁ କୁହ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି; ସୀତାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ବସାଇ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ତାଙ୍କ ଦେହ ଦେଖାଅ। ସେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା କରି, ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମବଳ ପାଇଥିଲେ, ଏବେ ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀ ଓ ଭାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ସୀତା ସମସ୍ତ ଭୟ, ଚିନ୍ତା ଓ ସଂକୋଚ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଧିର ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସୀତା ଆଉ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ସୀତା ନିଃଶଂକ ଭାବେ ଏବଂ ଚିନ୍ତା ବିନା, ନିଜେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଯିବେ।” ରାକ୍ଷସୀମାନେ “ଯଥାଜ୍ଞା” କହି, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ପାଖକୁ ଗଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମାନି, ସେମାନେ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ବସୁଥିବା ମୈଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଅସିଲେ, ଯିଏ ସ୍ୱାମୀ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ। ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ବିମାନରେ ବସାଇଲେ। ପରେ, ସୀତା ଓ ତ୍ରିଜଟାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପକରେ ବସାଇ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦେହ ଦେଖାଇବାକୁ ନେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାବଣ, ଧ୍ୱଜ ଓ ପତାକାରେ ସଜି, ସମଗ୍ର ଲଙ୍କାରେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଘୋଷଣା କରିଲେ, “ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି।” ସୀତା, ତ୍ରିଜଟା ସହ ବିମାନରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ବନରାଜ ସେନାକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ। ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ ଓ ବନରାଜମାନେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଚେତନ ଭାବେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ସୀତା ଦେଖିଲେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାଣରେ ବନ୍ଧା, ଅଚେତନ, ଶରରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅପରାଜିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଧନୁଷ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଶରରେ ଛିଦ୍ର ହୋଇଛି, ଏବଂ ତଳେ ଶରମଞ୍ଚରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଦୁଇ ଭାଇ, ମହାବଳୀ, କମଳନୟନ, ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ପୁଅମାନେ। ସୀତା, ଏହି ଦୁଇ ମହାପୁରୁଷକୁ ଏଭଳି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କ୍ଷୁଦ୍ର ଏବଂ ଦୟାନିୟ ଭାବରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଦେହ ଥିବା ସ୍ୱାମୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧୂଳିରେ ଲୁଟୁଥିବା ଦେଖି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ନ ହୋଇ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିବା ସୀତା, ଏହି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବି, ଦୁଃଖ ରେ ଏହି କଥା କହିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ସତ୍ଚଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଅଷ୍ଟଚଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ସୀତା, ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କ୍ଷୁଦ୍ର ଏବଂ ଦୟାନିୟ ଭାବରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।