ବନରାଜୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦେଖିଲେ ଯେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଶୋକରେ ବିହ୍ବଳ ହୋଇ, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଅଂଶୁ ଭରା ଆଖିରେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଚାପି ଚାଲିଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୂରବୀରମାନଙ୍କ ଶୟନରେ ବନ୍ଧିତ ଭାବେ ପଡି ଅଛନ୍ତି, ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବନରାଜୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଛନ୍ତି, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଏକାଠି ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ବନବାସୀମାନେ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଦେଖିଲେ ଯେ ଦୁଇ ଭାଇ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ତୀରରେ ଆଛନ୍ତି। ବର୍ଷା ବନ୍ଦ ହେଲା, ରାକ୍ଷସ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କଲା, ଏହି ସମୟରେ ବିଭୀଷଣ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ଏଠାରେ ଆସିଲେ। ନୀଳ, ଦ୍ୱିବିଦ, ମୈନ୍ଦ, ସୁଶେନ, କୁମୁଦ ଓ ଅଙ୍ଗଦ, ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଆସିଲେ, ରାଘବ ଭାଇମାନଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ବଳ ହୋଇ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, କମ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଏବଂ ତୀରର ଶୟନରେ ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଶୂରମାନଙ୍କ ସହିତ। ସେମାନେ ସର୍ପର ଭଳି ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପତାକାର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଦୁଇ ଶୂର ତୀରର ଶୟନରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ମୁଖ୍ୟ ବନରାଜୀମାନେ ଅଂଶୁ ଭରା ଆଖିରେ ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବନରାଜୀମାନେ ଏହି ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଏବଂ ତୀରର ଗୋଟେ ଦଳରେ ଡୁବି ରହିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଆକାଶ ଓ ଦିଗ୍ବାସିରେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ଲୁଚି ରହିଛି। ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କର ମାୟାକୁ ଜଣାଇ, ଆଗକୁ ଦେଖିଲେ ଯେ ନିଜ ଭାଇର ପୁଅ ସେଠାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଅଛି। ବିଭୀଷଣ ଦେଖିଲେ ଏହି ଶୂରମାନେ ଲୁଚି ଅଛନ୍ତି, ବିଶିଷ୍ଟ ତେଜ, କୀର୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଥିବା ଏହି ରାବଣପୁଅ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଏପରି ଶୟାନ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରି କହିଲେ—"ଦୂଷଣ ଓ ବଳବାନ ଖରକୁ ମାରିଥିବା ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋର ତୀରରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇଛନ୍ତି।" "ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ ତୀରର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଯାହା ପାଇଁ ମୋର ପିତା ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ରାତି କାଟି ଶୟନପରି ଶରୀର ଲଗାଉନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ଲଙ୍କାର ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତି ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ବର୍ଷାକାଳର ନଦୀ ଭଳି, ସେହି ଦୁଃଖର ମୂଳକାରଣକୁ ମୁଁ ଶେଷ କରିଛି।" "ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବନବାସୀମାନଙ୍କର ପ୍ରତାପ ବିଫଳ ହୋଇଛି, ଶରଦକାଳର ମେଘ ଭଳି।" ଏପରି କହି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ସମସ୍ତ ବନରାଜୀମୁଖ୍ୟମାନେ ଉପରେ ତୀର ଚାଲାଇଲେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖି ରହିଲେ। ସେ ନୀଳକୁ ନଉଟି ତୀର, ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦକୁ ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀରରେ ଆଘାତ କଲେ। ଶୂର ଧନୁର୍ଧର ଜାମ୍ବବାନଙ୍କୁ ଚେଷ୍ଟରେ ଏକ ତୀର ଦେଇ, ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦଶଟି ତୀର ମାରିଲେ। ଗବାକ୍ଷ ଓ ଶରଭାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ତୀର ଦେଇ, ଗୋଲାଙ୍ଗୁଳ ଓ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦକୁ ଅନେକ ତୀର ଚାଲାଇ ଶୀଘ୍ର ଆଘାତ କଲେ। ସେମାନେ ନିର୍ବଳ ହୋଇ ପଡିଗଲେ, ତୀରର ଅଗ୍ନି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ତୀରରେ ଆଘାତିତ ହୋଇ, ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଗର୍ଜନ କରିଲେ। ବନରାଜୀମାନେ ଉପରେ ତୀରର ବର୍ଷା କରି ଭୟଭୀତ କରି, ମହାବାହୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ହସି କହିଲେ—"ଏହି ଦୁଇ ଭାଇକୁ ଭୟଙ୍କର ତୀର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧି ଦେଇଛି, ଦେଖ, ରାକ୍ଷସମାନେ।" ଏପରି କଥାରେ ସମସ୍ତ ଚଳାକ ଯୁଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା ରାକ୍ଷସମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଗଲେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ। ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ମେଘର ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଚିତ୍କାର କରି, ରାବଣପୁଅକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଭାବିଲେ—"ରାମ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି।" ଏହିପରି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ୱାସ ହୀନ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବିଲେ। ଆନନ୍ଦରେ ଭରି, ଯୁଦ୍ଧର ଜିତିବା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଲଙ୍କାନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ଦେଖିଲେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶରୀର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ତୀରରେ ଆଘାତିତ, ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଧରିଲା। ଦୁଃଖରେ ଭରି ଆଖି ଅଂଶୁ ଭରା ମୁହଁ ଦେଖି, ବିଭୀଷଣ ସୁଗ୍ରୀବକୁ କହିଲେ—"ଭୟ ବନ୍ଦ କର, ସୁଗ୍ରୀବ; ଅଂଶୁର ଝାଡ଼ ରଖ। ଯୁଦ୍ଧର ଏହି ଧରଣୀ—ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ବିଜୟ ନାହିଁ।" "ଯଦି ଆମ ପାଖରେ କିଛି ଶୁଭ ଅଛି, ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା, ବଳବାନ ଏହି ଭାଇ ଏହି ମୂର୍ଛାକୁ ଛାଡ଼ିବେ।" "ମନ ଶାନ୍ତ କର, ବନରାଜୀ; ମୋତେ ସହଯୋଗ କର, ମୁଁ ନିରାଶ୍ରୟ; ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମକୁ ନିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ।" ଏପରି କହି ବିଭୀଷଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଖିକୁ ଜଳ ଦେଇ ପରିସ୍କାର କଲେ। ତାପରେ ଜଳ ନେଇ ମନ୍ତ୍ର ଚାନ୍ତ କରି, ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଭୀଷଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଖି ପରିସ୍କାର କଲେ। ଶୂର ବନରାଜୀଙ୍କ ମୁହଁ ପରିସ୍କାର କରି, ସମୟୋଚିତ ଓ ଶାନ୍ତ କଥା କହିଲେ— "ବନରାଜୀଙ୍କ ରାଜା, ଏହି ସମୟରେ ନିରାଶାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅତି ଆସକ୍ତି ଏପରି ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇଯାଏ।