ଯେତେବେଳେ ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଯୁଦ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଲେ। ବନର ମନ୍ଦିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଏହା ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଖି ଲୁହାରେ ଭରିଗଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୂରବୀର ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବାନରମାନେ, ଯାହାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିରାଶ ଓ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛୟାଳିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବନବାସୀ ବାନରମାନେ ଆକାଶ ଓ ଭୂମିକୁ ଦେଖି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶରରେ ଢାକା ଦେଖିଲେ। ବର୍ଷା ବନ୍ଦ ହେଉଥିଲା, ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିଲା, ଏଥିରେ ବିଭୀଷଣ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ନୀଳ, ଦ୍ୱିବିଦ, ମୈନ୍ଦ, ସୁଶେଣ, କୁମୁଦ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ଶୀଘ୍ର ହନୁମାନ ସହ ଆସି, ରଘୁବଂଶୀ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଶୋକ କରିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ଶରଶଯ୍ୟା ଉପରେ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଭାବେ ଶୋଇଥିଲେ, ଶରରେ ଢାକା, ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ଅତି କମ୍ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ସର୍ପମାନେ ଭଳି ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଜ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର ନିସ୍ଚେଷ୍ଟ ଓ କ୍ଷୀଣ ଭାବେ ଶୋଇଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ମୁଖ୍ୟ ବାନରମାନେ ଲୁହାଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଓ ବିଭୀଷଣ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେମାନେ ଆକାଶ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ମାୟାରେ ଲୁଚିଯାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କର ଭାଇପୁଅକୁ ମାୟା ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯିଏ କୌଶଳ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅପୂର୍ବ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସମାନ୍ୟ। ବିଭୀଷଣ ଦେଖିଲେ, ମାୟାରେ ଲୁଚିଥିବା ଏହି ଶୂରବୀର, ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ଦ୍ୱାରା ତେଜସ୍ୱୀ, ଯଶସ୍ୱୀ ଓ ପ୍ରତାପୀ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ନିଜ କୌଶଳ ଦେଖି, ଦୁଇ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ କହିଲେ: “ଦୂଷଣ ଓ ବଳଶାଳୀ ଖରଙ୍କ ହନ୍ତା, ଏହି ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋର ଶରରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମିଶି ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଶରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ପିତା ଚିନ୍ତା ଓ ଶୋକରେ ରାତି ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇପାରିନାହାନ୍ତି, ଯାହା ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଲଙ୍କା ବର୍ଷାକାଳୀନ ନଦୀ ଭଳି ଅସ୍ଥିର, ସେହି କ୍ଷୟକାରକ କାରଣକୁ ମୁଁ ଶେଷ କରିଛି। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ବନବାସୀଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଏବେ ଶୁନ୍ୟ, ଶରତକାଳୀନ ମେଘ ଭଳି ନିର୍ଫଳ।” ଏପରି କହି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ସମସ୍ତ ବାନରମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ଶରମାଳା ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାହା ଦେଖୁଥିଲେ। ସେ ନୀଳଙ୍କୁ ନଅଟି ଶର, ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଶର ଦେଇ ଆହତ କଲେ। ଶତ୍ରୁସୂଦନ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଜାମ୍ବବାନଙ୍କ ଛାତିକୁ ଏକ ଶର ଦେଇ ଆହତ କଲେ, ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦଶଟି ଶର ଛାଡ଼ିଲେ। ସେ, ଅପାର ପ୍ରତାପୀ ଗବାକ୍ଷ ଓ ଶରଭଙ୍କୁ ଦୁଇଟି କରି ଶର ଦେଇ ଆହତ କଲେ। ଗୋଲାଙ୍ଗୂଳ, ବାନରମୁଖ୍ୟ ଓ ବାଲିପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଅନେକ ଶର ଦେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏପରି ଶରବର୍ଷାରେ ଅଗ୍ନିର ଜିହ୍ବା ସମାନ ଶର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆହତ ହେଲେ, ତେବେ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଗର୍ଜନ କଲେ। ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ହସି, କହିଲେ: “ଏହି ଦୁଇ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଶରବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଛି, ଦେଖ, ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ!” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ କୁଟିଳ ଯୁଦ୍ଧର ରାକ୍ଷସମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ ଓ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ସମାନ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଉଲ୍ଲାସ କଲେ, ରାବଣଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଭାବିଲେ “ରାମ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି”। ଏହିପରି ଦେଖି, ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଭାବେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ସେମାନେ ମୃତ ଭାବିଲେ। ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ, ଯୁଦ୍ଧଜୟୀ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଖୁସି ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ଅଂଶରେ ଶର ଘାଉ ଥିବା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦେହ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟରେ ଅଚେତନ ହେଲେ। ସେଇ ଭୟଭୀତ ବାନରରାଜା, ଲୁହାଭରା ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ନେଇଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବିଭୀଷଣ କହିଲେ: “ସୁଗ୍ରୀବ, ଏହି ଭୟ ପ୍ରୟାପ୍ତ, ତୁମେ ଲୁହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର। ଯୁଦ୍ଧର ଏହି ଚରିତ୍ର—ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜୟ କିମ୍ବା ପରାଜୟ ନାହିଁ। ଯଦି ଆମ ପାଖରେ କିଛି ଶୁଭ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା, ବଳଶାଳୀ ଭ୍ରାତା ଏହି ମୂର୍ଛା ଛାଡ଼ି ଉଠିବେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ଆତ୍ମସ୍ଥିର ରୁହ, ଏବଂ ମୋତେ ସମର୍ଥନ କର, କାରଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।” ଏପରି କହି ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କର ଜଳଭିଜିତ ହାତରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅନ୍ଦୁରୁ ଲୁହା ପୁଞ୍ଜିଲେ। ପରେ, ଜଳ ନେଇ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅଖି ପୁଞ୍ଜିଲେ। ପୁନଃ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବାନରରାଜାଙ୍କ ମୁହଁ ପୁଞ୍ଜି, ସମୟୋପଯୁକ୍ତ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଓ ଅଚଳ କଥା କହିଲେ।