ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦେହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେମାନେ ବଡ ଆଘାତରେ ବିକଳ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ଏହା ଯେପରି ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତାକା ତାଲି ଛିଣ୍ଡାଯିବା ପରେ ଡାହାଡିଯାଏ, ସେହିପରି ସେମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ମହାବୀର ଧନୁର୍ଧରୀ, ତାଙ୍କର ଜୀବନାନ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଘାଉ ହୋଇ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଲୁହାଇ ପଡ଼ିଲେ—ଏହି ଦୁଇ ଜଗତ୍ନାଥ ତଳକୁ ଆଣିଦିଆଯିବା ପରି ଲାଗିଲା। ସେମାନେ ଶୂରବୀରଙ୍କ ଶୟ୍ୟାରେ, ସର ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇ, ଦେହ ଚାରିପାଖରେ ବାଣ ଘେରିଥିଲା, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ଓ ବେଦନାରେ ତଳମଳାଉଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଏତେ ବାଣ ଲାଗିଥିଲା ଯେ, ଏକ ଆଙ୍ଗୁଠି ପରିମାପ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିନଥିଲା; ଶିରାରୁ ମୁଣ୍ଡା ଯାଏଁ ସବୁଠି ନିର୍ମୋହ ତୀର ଘାଉ ଥିଲା। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ, ଦୁଷ୍ଟ ମାୟାବୀ ରାକ୍ଷସ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଘାତରେ, ଗଭୀର ରକ୍ତସ୍ରାବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଝରଣାରୁ ଜଳ ବହିଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ରାମ, ଯିଏ ଜୀବନ୍ଦାୟକ ଅଙ୍ଗରେ ତୀର ଘାତ ପାଇଥିଲେ, ତଳକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ; ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ସେଇ, ଯିଏ କ୍ରୋଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିଥିଲେ। ସେ ରାମଙ୍କୁ ସୁନା ଛଡ଼ା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର, ବ୍ରହ୍ମ ତୀର, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ହସ୍ତାକାର, ବଛର ଦାନ୍ତ ଓ ସିଂହ ଦାନ୍ତ ମୁଣ୍ଡ ଓ କୁସୁମ ତଳୱାର ତୀର ଦ୍ୱାରା ଘାତ କଲା। ଏଉଁଠି ରାମ ଶୂରବୀର ଶୟ୍ୟାରେ ତାଙ୍କର ମହାଧନୁ ଅନ୍ୟାସ୍ଥିତ, ଚିରିଯାଇଥିଲା, ତିନିମୁଡ଼ିଆ ଏହି ଧନୁ ସୁନାରେ ଭୂଷିତ ଥିଲା। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ରାମଙ୍କୁ ଅନେକ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଚିତିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଜୀବନ ଆଶା ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭାଇ ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରଣ୍ୟ, ଯୁଦ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ଯିଏ, ଭୂମିରେ ଶୟାନ—ଏହା ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନର ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ; ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ, ବାଣର ବନ୍ଧନରେ ଶୂରବୀର ଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ ବାନରମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଯେଉଁମାନେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଛଅଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହିପରି ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବନବାସୀ ବାନରମାନେ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିଲେ; ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାଣରେ ଆବୃତ। ବର୍ଷା ବନ୍ଦ ହେବା ପରେ ଓ ରାକ୍ଷସର କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ବିଭୀଷଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ନୀଳ, ଦ୍ୱିବିଦ, ମୈନ୍ଦ, ସୁଷେଣ, କୁମୁଦ ଓ ଅଙ୍ଗଦ, ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୃତ ଗତିରେ ଆସି, ରାଘବ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଶୋକ କରିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ଅଚଳ, କ୍ଷୀଣ ଶ୍ୱାସ, ରକ୍ତରେ ଭିଜି, ବାଣମାଳାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଶୟାନ ଥିଲେ। ସେମାନେ ନାଗମାନେ ପରି ଶ୍ୱାସ ନିଅଉଥିଲେ, ଦେହ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ, ସୁନା ପତାକା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଶୟ୍ୟାରେ ଅଚଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ତାଙ୍କର ବନରମୁଖ୍ୟମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ନୟନରେ ଦେଖିଥିଲେ। ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନର ଓ ବିଭୀଷଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ବାନର ଆକାଶ ଓ ଚାରିପାଖକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ରାବଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ମାୟାରେ ଲୁଚିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବିଭୀଷଣ, ତାଙ୍କ ଭାଇପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ଙ୍କୁ ମାୟାରେ ଲୁଚିଥିବା ବୁଝିପାରିଲେ; ସେ ତାଙ୍କର କୌଶଳ, ଯଶସ୍ୱୀ ଓ ପ୍ରତାପୀ ଭାବକୁ ଦେଖିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ନିଜ କୃତ୍ୟ ସଫଳ ହେବା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରି କହିଲେ—“ଦୂଷଣ ଓ ବଳଶାଳୀ ଖରଙ୍କ ଘାତକ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋର ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ବାଣ ବନ୍ଧନରୁ ଦୁଇ ଜଣ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସେମାନେ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ। ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋର ପିତା ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ରାତି ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇପାରିନଥିଲେ, ଯାହା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଲଙ୍କା ବିପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ଦୁଃଖର ମୂଳକାରଣକୁ ମୁଁ ଶେଷ କରିଦେଇଛି। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ବନବାସୀଙ୍କ ପ୍ରତାପ ଏବେ ପ୍ରଭାବହୀନ, ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ପରି।” ଏପରି କହି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସମସ୍ତ ବାନରମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ତୀର ମାରିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଦେଖିଲେ। ସେ ନୀଳଙ୍କୁ ନଅଟି ତୀର ଦେଇ ଘାତ କଲେ, ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅନେକ ତୀର ରେ ଦଣ୍ଡିତ କଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଜାମ୍ବବାନଙ୍କୁ ଛାତିରେ ଏକ ତୀର ଦେଲେ, ତଥା ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦଶଟି ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ। ଗବାକ୍ଷ ଓ ଶରଭଙ୍କୁ ଦୁଇଟି କରି ତୀର ଦେଲେ। ଗୋଲାଙ୍ଗୂଳ ବାନରମୁଖ୍ୟ ଓ ବାଲିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଅନେକ ତୀର ଦେଇ ଦଣ୍ଡିତ କଲେ। ଏହିପରି, ଅଗ୍ନି ଶିଖା ସମାନ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ବାନରମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ଘାତ କରି, ରାବଣପୁତ୍ର ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ, ତିବ୍ର ଗର୍ଜନ କଲେ। ଏପରେ, ସେ ବାଣର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, ମହାବାହୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ହସି ରାକ୍ଷସମାନେ ପ୍ରତି କହିଲେ—“ଏହି ଭୟଙ୍କର ବାଣ ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ଭାଇକୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ବନ୍ଧିଛି; ଦେଖ, ହେ ରାକ୍ଷସମାନେ।” ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ମୂଢ଼ ଯୁଦ୍ଧର ରାକ୍ଷସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ। ସମସ୍ତେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଶୂର ବିନ୍ଦୁ କରି, ରାବଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଭାବିଲେ ଯେ ରାମ ନିହତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବରେ, ସମସ୍ତେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭୂମିରେ ଅଚଳ ଓ ନିଶ୍ୱାସହୀନ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ମୃତ ଭାବି ନିଶ୍ଚିତ ହେଇଗଲେ।