ଏକଥା ସେଇ ସମୟର ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବଳବାନ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଏ ଦ୍ୱିଜ, ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ଆପଣ ମୋତେ ଶବଳା ଦେବାକୁ ଉଚିତ।” ଏହିପରେ, ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ ଶାନ୍ତ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଶବଳାକୁ ମୁଁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ପାଇଁ ଦେବିନାହିଁ, ଏହା ଶତକୋଟି ଗାଈ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ। ହେ ରାଜନ୍, ଅନେକ ରୂପିଆ ଦେଲେ ବି ମୁଁ ଶବଳାକୁ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ; ମୋ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶବଳା ସଦା ମୋର; ଯେପରି ବ୍ୟକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ତାଙ୍କର ଅଂଶ, ସେପରି ଶବଳା ବି ମୋର ଅଂଶ। ଏହି ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିବେଦନ, ଆହୁତି ଓ ମୋର ଜୀବିକା ଲାଭ କରେ। ଏହା ଉପରେ ମୋର ଯଜ୍ଞ, ହୋମ, ନିବେଦନ, ‘ସ୍ୱାହା’ ଓ ‘ବଷଟ୍’ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶବଳା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ; ସେ ମୋର ସମସ୍ତ କିଛି, ମୋର ସନ୍ତୋଷ ଓ ନିଜ ସତ୍ୟର ଉତ୍ସ। ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣରୁ, ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶବଳା ଦେଇପାରିବିନାହିଁ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏମିତି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ ଓ ଉତ୍ସାହ ନେଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଶୋଭାପ୍ରଦ ନାସା ଥିବା ହାତୀ ଦେଇପାରିବି; ସେମାନଙ୍କ ଗଳାରେ ସୁନାର ମାଳା ଥିବ। ଏପରି ଚୌଦ ହଜାର ସୁନା ହାତୀ, ଚାରିଟି ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଟାଣା ସୁନାର ରଥ ଦେଇପାରିବି। ଆଉ ଆଠ ଶହ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ା, ତାଙ୍କର ଗଳାରେ ଘଣ୍ଟି ଲାଗିଥିବା, ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଏକ ହଜାର ଦଶ ଘୋଡ଼ା ଦେଇପାରିବି। ଏକ କୋଟି ରଙ୍ଗ ବେରଙ୍ଗ ଗାଈ ଦେଇପାରିବି, କୃପା କରି ଏହି ଶବଳାକୁ ମୋତେ ଦିଅ। ଆପଣ ଯେତେ ମାଣିକ୍ୟ ବା ସୁନା ଚାହାନ୍ତି, ସେଠିକି ଦେଇପାରିବି; ଦୟାକରି ଏହି ଶବଳାକୁ ମୋତେ ଦିଅ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ସ୍ଥିର ଭାବରେ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ଶବଳାକୁ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ। ଏହି ଗାଈ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଧନ, ଏକମାତ୍ର ସମ୍ପଦ, ଏହି ମୋର ସମସ୍ତ କିଛି, ଏହି ମୋର ପ୍ରାଣ। ନୂଆ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କ୍ରମାନୁସାରେ ହୋଇଥିବା କ୍ରିୟାମାନ ଯଜ୍ଞ—ଏସବୁ ମୋର, ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଶବଳା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହି ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଈକୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ।” ଏହିପରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଚାଲିଲା। ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଶବଳାକୁ ଦେଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନ ହେବାରୁ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖିତ ହେଇ ଶବଳାକୁ ଶକ୍ତିବାନ୍ ଭାବରେ ଟାଣିନେଲେ। ଏହି ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଶବଳାକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଶବଳା ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ ଓ ମନେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—“ମୋତେ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଦେଇ, ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ କାହିଁକି ଛାଡ଼ିଦେଲେ? ମୁଁ କ’ଣ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି? ମୁଁ ତ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ତେବେ ମୋତେ ଏମିତି ଦୁଃଖ କାହିଁକି?” ଏପରି ଭାବି ଓ ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶବଳା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଶତଶଃ ସେବକମାନେ ଯେଉଁଠି ଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଶବଳା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଝଟକା ଦେଇ, ବାୟୁ ବେଗରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଚରଣ ଶିରେ ପଡ଼ିଲେ। ଶବଳା କନ୍ଦୁଥିବା ଭାବରେ, ମେଘର ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ହେ ପୂଜ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆପଣ କାହିଁକି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ? ରାଜାଙ୍କ ସେନାମାନେ ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି!” ଏହିପରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ ମୃଦୁ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ଶବଳା, ତୁମେ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ବଳବାନ ରାଜା ଜବରଦସ୍ତି ତୁମକୁ ନେଉଛନ୍ତି। ଆଜି ମୋର ବଳ ରାଜାଙ୍କ ବଳ ସମାନ ନୁହେଁ; ସେ ବଳଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଏବଂ ଏ ଭୂମିର ନାଥ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ଧ୍ୱଜ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଧିକ ବଳିୟସୀ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଶବଳା ନମ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ, “କେହି କହନ୍ତିନାହିଁ ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟର ବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣରୁ ଅଧିକ; ବ୍ରାହ୍ମଣର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅପାର; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ବି, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ। ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ମୁଁ ସେ ଦୁଷ୍ଟର ଗର୍ବ, ବଳ ଓ ପ୍ରୟାସକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି।” ଏପରି ଶବଳାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ତୁମ ଶକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ କର, ଶତ୍ରୁବଳ ନାଶ କର।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଶବଳା ଗର୍ଜନ କରି ଶତଶଃ ପହ୍ଲବ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ତାଙ୍କ ଆଖିର ସାମ୍ନାରେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତିବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ହେଲେ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇ ପହ୍ଲବମାନେକୁ ନାଶ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ଶବଳା ପୁନି ଭୟଙ୍କର ଶକ ଓ ଯବନମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ସେମାନେ ସୁନାର ତାନ୍ତୁ ସଦୃଶ ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳଓ ଭାଲା ଧାରଣ କରିଥିବା, ସୁନାର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନା ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ପରି ନିଶ୍ଚିନ୍ହିତ ହେଲା। ଏହା ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇ ଯବନ, କମ୍ବୋଜ, ବାର୍ବରମାନେକୁ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲେ। ଏଭଳି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ଓ ଶବଳାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଗର୍ବ ଓ ବଳ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।