ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲ କାଣ୍ଡର ତେରପଞ୍ଚାଶିତମ ସର୍ଗର ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଇଛାପୂରଣ କରୁଥିବା ଶବଳା ଗାଈ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଇଛାଅନୁଯାୟୀ ଯାହା ଚାହିଁଲେ ତାହିଁ ଦେଲେ। ସେ ଚିନି ଗଣ୍ଡ, ମଧୁ, ଚିଡ଼ା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଦ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ଦାମି ଶର୍ବତ ଓ ନାନା ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—କିଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ ରସାଳ, କିଛି ସାଧାରଣ। ଗରମ ଓ ସୁସଂସ୍କୃତ ଭାତର ପାହାଡ଼ ଭଳି ଢେର, ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ତରକାରି ଓ ଦହି ବହୁଳ ଭାବେ ଦେଖାଦେଲା। ଏହିଠାରେ ନାନା ରୁଚିର ଖାଦ୍ୟ, ମିଠା ଜିନିଷ, ଏବଂ ଗୁଡ଼ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହଜାର ହଜାର ପାତ୍ର ଥିଲା। ସମସ୍ତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ, ଓ ରାମ, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନାକୁ ତୃପ୍ତ କରିଦେଲେ। ତାପରେ ରାଜର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତାଙ୍କ ଘରବଳ, ପୁରୋହିତ ଓ ପରିଚାରକଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ପୂଷ୍ଟ ହେଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଦାସମାନେ ସହିତ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ମୋତେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅତିଥି ସତ୍କାର କରିଛ। ଏବେ ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଶବଳା ଗାଈକୁ ମୋତେ ଦିଅ, ମୁଁ ଏହା ପାଇଁ ତୁମକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦେବି। ଏହି ଗାଈ ଏକ ମଣି, ରାଜାମାନେ ମଣି ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ଏହି ଶବଳାକୁ ମୋତେ ଦିଅ।" ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ନମ୍ର ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହେ ରାଜନ, ମୁଁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ, କିମ୍ବା ଅସଂଖ୍ୟ ଧନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଶବଳାକୁ ଦେବିନାହିଁ। ରୂପାର ଢେର ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବିନାହିଁ। ଶବଳା ସଦା ମୋର, ଯେପରି ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁରୁଷଙ୍କ ଯଶ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ନିବେଦନ ଓ ମୋର ଜୀବିକା ଲାଭ କରେ। ମୋର ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ହୋମ, ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହି ଶବଳା ମୋର ସମସ୍ତ, ମୋର ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ସତ୍ୟର ମୂଳ। ଏତେ ଦୃଢ଼ କାରଣରୁ ମୁଁ ଶବଳାକୁ ଦେବିନାହିଁ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଆଉ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହ ଓ ଆଗ୍ରହ ସହିତ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁନ୍ଦର ସୁନା ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସୁନା ଅଙ୍କୁଶ ପିନ୍ଧିଥିବା ହାଥୀ ଦେବି, ଚାରି ଶ୍ୱେତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ସୁନାର ରଥ ଦେବି, ଏହିପରି ଛଦି଼ ହଜାର ହାଥୀ ଏବଂ ଏକ ହଜାର ଦଶ ଘୋଡ଼ା ଦେବି। ଏକ କୋଟି ଗାଈ ଦେବି, ଯେଉଁଠାରେ ଶବଳାକୁ ମୋତେ ଦିଅ। ତୁମେ ଯେତେ ମଣି ଓ ସୁନା ଚାହାଅ, ସେସବୁ ଦେବି, କିନ୍ତୁ ଶବଳାକୁ ମୋତେ ଦିଅ।" ବସିଷ୍ଠ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଲୋଭନ ଉପେକ୍ଷା କରି କହିଲେ, "ମୁଁ କୌଣସି ଦାମରେ ଶବଳାକୁ ଦେବିନାହିଁ। ଏହି ଗାଈ ମୋର ଧନ, ମୋର ସମ୍ପଦ, ମୋର ସମସ୍ତ, ମୋର ପ୍ରାଣ। ନୂଆ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ନିୟମ ଏହି ଶବଳା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହି ଗାଈ ଛାଡ଼ି ମୋର କିଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ କିଛି କହିବାର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ଶବଳାକୁ ମୁଁ ଦେବିନାହିଁ।" ଏହିପରି ଚଉଵନ୍ନ ସର୍ଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଏବେ ଚଉଵନ୍ନ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ବସିଷ୍ଠ ମୁନି କାମଧେନୁ ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶକ୍ତି ବଳରେ ଶବଳାକୁ ଘେଉଁ ଦେଇ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଶବଳା ଦୁଃଖିତ ଓ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭାବିଲେ—"ମୋତେ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଦେଇ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ନେଉଛନ୍ତି, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ମୁଁ କଣ ଦୋଷ କରିଛି? ମୁଁ ତ ଅପରାଧହୀନ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ।" ଏଭଳି ଭାବି, ଶବଳା ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ବେଗରେ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ। ଅନେକ ଶତ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧରି ରଖିଥିଲେ, ଶବଳା ସେମାନଙ୍କୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଇ, ବାୟୁ ବେଗରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଶବଳା କାନ୍ଦୁଥିବା ଭାବରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ି, ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ହେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ଆପଣ ମୋତେ କାହିଁକି ତ୍ୟାଗ କଲେ? ରାଜାଙ୍କ ଶେନାମାନେ କାହିଁକି ମୋତେ ନେଉଛନ୍ତି?" ତାହାର ଏହି ଦୁଃଖ ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ଶବଳା, ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନାହିଁ, ତୁମେ କୌଣସି ଦୋଷ କରିନାହଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଦୂରେଇ ନେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଦିନେ ମୋର ଶକ୍ତି ରାଜାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସମାନ ନୁହେଁ, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ପୃଥିବୀର ଶ୍ୱାମୀ। ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନା, ହାଥୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପତାକା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଛି।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶବଳା ନମ୍ର ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ଏହିପରି ଆଦର୍ଶ ଓ ଭକ୍ତିର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁସ୍ନାତ ହେଲେ।